Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru, herkesin Anayasa'da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla başvurabileceği, anayasal güvencelerin son iç hukuk yoludur. 1982 Anayasası m.148, 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun ve Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü düzenler.
Bireysel Başvurunun Konusu
Anayasa'da güvence altına alınmış olan ve aynı zamanda AİHS kapsamına giren temel hak ve özgürlükler:
- Yaşam hakkı (AY m.17 / AİHS m.2)
- İşkence ve kötü muamele yasağı (AY m.17/3 / AİHS m.3)
- Kişi hürriyeti ve güvenliği (AY m.19 / AİHS m.5)
- Adil yargılanma hakkı (AY m.36 / AİHS m.6)
- Özel hayatın ve aile hayatının korunması (AY m.20 / AİHS m.8)
- Düşünce, vicdan ve din özgürlüğü (AY m.24 / AİHS m.9)
- İfade özgürlüğü (AY m.26 / AİHS m.10)
- Toplantı ve örgütlenme özgürlüğü (AY m.34 / AİHS m.11)
- Mülkiyet hakkı (AY m.35 / AİHS Ek Protokol 1 m.1)
- Etkili başvuru hakkı (AİHS m.13 — anayasal yansımasıyla)
- Eğitim hakkı (AY m.42 / AİHS Ek Protokol 1 m.2)
- Seçme ve seçilme hakkı (AY m.67 / AİHS Ek Protokol 1 m.3)
Başvuru Şartları
1) Mağdur Sıfatı
Başvurucu, ihlalden doğrudan ve kişisel olarak etkilenmiş olmalıdır. Soyut olarak mevzuat hükümlerinin Anayasa'ya aykırılığı bireysel başvuru konusu olamaz. Tüzel kişiler de tüzel kişilikleriyle ilgili haklar (örn. mülkiyet, adil yargılanma) için başvurabilir.
2) Kamu Gücünün İşlemi/Eylemi
İhlal, kamu gücü tarafından gerçekleştirilmiş olmalıdır. Buna mahkeme kararları, idari işlemler, yasama işlemleri (bireysel uygulanan) ve kamu görevlilerinin eylemleri dâhildir. Yasama işlemleri ile düzenleyici idari işlemler aleyhine doğrudan başvurulamaz (AY m.148/3); ancak bunların somut uygulamasından kaynaklı ihlaller için başvuru yapılabilir.
3) İç Hukuk Yollarının Tüketilmiş Olması
Bireysel başvurudan önce mevcut tüm etkili ve erişilebilir kanun yollarının tüketilmesi zorunludur. Bu, bireysel başvurunun "ikincil" niteliğinin sonucudur.
- Hukuk davalarında: İlk derece + istinaf + (varsa) temyiz
- Ceza davalarında: İlk derece + istinaf + (varsa) temyiz
- İdari davalarda: İdare/Vergi mahkemesi + istinaf + (varsa) temyiz
4) 30 Gün Süre İçinde Başvuru
Bireysel başvuru süresi, kanun yollarının tüketildiği tarihten (genellikle nihai kararın tebliğinden) itibaren 30 gündür (6216 sayılı Kanun m.47). Mücbir sebep veya haklı bir sebep nedeniyle süre kaçırılmışsa, sebep ortadan kalktıktan itibaren 15 gün içinde başvuru yapılabilir; ancak engelin niteliği ispatlanmalıdır.
5) Başvurunun Açıkça Dayanaktan Yoksun Olmaması
Anayasa Mahkemesi, açıkça dayanaktan yoksun gördüğü, tüketilmesi gereken yolları tüketmemiş veya konu bakımından kapsam dışı başvuruları kabul edilemez bulur.
Başvuru Süreci
1) Form ile Başvuru
Bireysel başvuru, AYM'nin internet sitesindeki standart başvuru formu doldurularak yapılır. Form aşağıdaki bilgileri içermelidir:
- Başvurucunun kimlik ve iletişim bilgileri
- Kamu gücünün işlem/eylem bilgileri (karar numarası, tarih, makam)
- İhlal edildiği iddia edilen Anayasa hükümleri
- Olayların özeti
- İhlal iddialarının açıklaması (ayrıntılı hukuki gerekçe)
- Tüketilmiş iç hukuk yollarına ilişkin bilgi ve belgeler
- Talep edilen tedbirler (varsa)
2) Harç
Başvuruda harç ödenmesi zorunludur. Harç ödenmemiş başvurular eksik addedilir; eksiklik 15 gün içinde tamamlanmazsa başvuru hakkında karar verilemeyeceği bildirilir.
3) Başvurunun İncelenmesi
Başvuru önce Komisyonlar tarafından kabul edilebilirlik yönünden incelenir. Kabul edilebilir bulunan başvurular esastan incelenmek üzere Bölümler'e veya Genel Kurul'a havale edilir.
4) Tedbir Talebi (İçtüzük m.73)
Telafisi imkânsız zarar doğacaksa Anayasa Mahkemesi'nden geçici tedbir kararı talep edilebilir. Sınır dışı işlemleri, hayata veya bedensel bütünlüğe yönelik tehlike içeren olaylarda sıkça kullanılır.
İhlal Kararının Sonuçları
AYM ihlal tespit ederse aşağıdaki sonuçları doğurur (6216 sayılı Kanun m.50):
- İhlalin kaldırılması için yeniden yargılama yapılması gerekiyorsa, ilgili mahkemeye dosya gönderilir
- Tazminat ödenmesine karar verilebilir
- İhlalin sürmemesi için diğer önlemlerin alınması
Yeniden yargılama kararı verildiği takdirde, ilgili mahkeme ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldıracak şekilde davayı yeniden görür.
Bireysel Başvuru ile İptal Davası Farkı
| Kıstas | İptal Davası (AY m.148) | Bireysel Başvuru (AY m.148/3) |
|---|---|---|
| Konu | Kanun, KHK, İçtüzük hükmü | Bireysel ihlal (mahkeme kararı vb.) |
| Başvurucu | Cumhurbaşkanı, milletvekili grupları | Herkes (ihlal mağduru) |
| Sonuç | Kanunun iptali — herkes için | Bireysel ihlalin tespiti — başvurucu için |
| Süre | Yayımdan 60 gün | 30 gün |
İç Hukuk Yollarının Tüketilmesinde İstisnalar
- İç hukuk yolu açıkça etkisiz veya erişilemezse
- İç hukuk yolu makul süre içinde sonuç vermiyorsa
- Hak ihlalini sona erdirme imkânı taşımıyorsa
AYM bu istisnaları dar yorumlar; başvurunun reddi riskini azaltmak için tüm mevcut yollar tüketilmelidir.
Sıkça Karşılaşılan Bireysel Başvuru Konuları
- Tutukluluk uzunluğu (kişi hürriyeti)
- Yargılamanın makul sürede tamamlanmaması (adil yargılanma)
- Ölçüsüz/orantısız polis müdahalesi (kötü muamele)
- İfade özgürlüğüne yönelik müdahaleler (hapis cezaları, erişim engelleri)
- Mülkiyet hakkı ihlalleri (kamulaştırmasız el atma)
- Aile hayatı ihlalleri (sınır dışı, çocuk velayeti)
- Toplantı ve gösteri yürüyüşü kısıtlamaları
Pratik Tavsiyeler
- Süreyi takvime düşürün: 30 gün dar bir süredir; nihai kararın tebliğ tarihi takip edilmelidir.
- Form titizliğine dikkat: Eksik form veya kanunda öngörülen ekler sunulmazsa başvuru kabul edilmez.
- İhlali Anayasa hükmüne dayandırın: Sadece "haksızlık var" demek yeterli değildir; hangi anayasal hak ve nasıl ihlal edilmiş, somut hukuki gerekçeyle açıklanmalıdır.
- AYM içtihadına atıf yapın: AYM'nin benzer dosyalardaki ilkesel kararları başvuruyu güçlendirir.
- Tedbir talebini değerlendirin: Sınır dışı, infaz, sağlık gibi acil durumlarda mutlaka talep edilmelidir.
- AYM sonrası AİHM'e başvuru: AYM'nin ihlal bulmaması ya da yetersiz tazminat tespiti hâlinde AİHM'e başvuru yolu açıktır (4 aylık süre içinde).