Hasılata İlişkin Türkiye Muhasebe Standardı (TMS 18) Hakkında Tebliğ, mal satışı, hizmet sunumu ve varlık kullandırımından doğan gelirin ne zaman ve hangi tutarla kayda alınacağını düzenleyen metindir. Ticari uyuşmazlıklarda tarafların en sık çarpıştığı nokta gelirin doğup doğmadığı olduğundan, hasılatın kayda alınma anı çoğu zaman hukuki tartışmanın da merkezinde yer alır.
Gelirin doğduğu an neye bağlıdır
Hasılatın kayda alınmasında belirleyici olan fatura kesilmesi değil, ekonomik açıdan riskin ve yararın karşı tarafa geçmiş olmasıdır. Mal satışında teslim ve kontrolün devri, hizmette ise ifanın tamamlanma derecesi ölçüt alınır. Bu ayrım, ödeme yapılmış olsa bile gelirin henüz doğmamış olabileceğini gösterir. Aynı mantık, ön ödemeli sözleşmelerde iade tartışmalarına da yön verir.
Fatura ile ifanın ayrışması
Uygulamada faturanın varlığı, işin yapıldığının kesin kanıtı gibi ileri sürülür. Oysa faturanın tek başına ifa ispatı olmadığı, teslim ve kabul kayıtlarıyla desteklenmesi gerektiği kabul edilir. Bu nedenle ticari dosyalarda şu belgeler faturadan daha belirleyici olabilir:
- İrsaliye ve teslim tutanakları
- Hakediş ve kabul yazışmaları
- Hizmetin aşamalarını gösteren raporlar
- Cari hesap ekstresi ve mutabakat yazıları
Aşamalı ifa ve uzun süreli sözleşmeler
Birden fazla döneme yayılan işlerde hasılatın tamamlanma derecesine göre kaydedilmesi, tarafların hangi aşamada ne kadar alacaklı olduğunu gösterir. Sözleşme feshedildiğinde yapılan iş oranının belirlenmesi, hem tasfiye hesabının hem tazminat talebinin temelini oluşturur. Bu yüzden aşama kayıtlarının düzenli tutulması, ileride bilirkişi incelemesinde belirleyici olur.
Yürürlük ve güncellik kontrolü
Hasılatın muhasebeleştirilmesine ilişkin düzenlemeler zaman içinde yenilenmiştir; sonraki standartlar bazı hükümlerin yerini almıştır. Bu nedenle geçmiş bir döneme ilişkin uyuşmazlıkta o dönemde yürürlükte olan metnin esas alınması gerekir. Güncel metni geçmiş bir işleme uygulamak, hesaplamayı baştan sakatlayabilir. Dosyaya konulacak ilk not, uyuşmazlık döneminde hangi düzenlemenin yürürlükte olduğudur.
Uyuşmazlık öncesinde alınacak önlemler
- Sözleşmeye teslim, kabul ve muacceliyet anlarını açıkça yazın.
- Kısmi ifalarda kabul tutanağı düzenleyin ve karşı tarafa imzalatın.
- Mutabakat yazışmalarını dönem sonlarında yenileyin.
- İade ve iskonto koşullarını belirsiz bırakmayın.
Buradaki değerlendirmeler genel niteliktedir. Ticari alacak dosyalarında sonuç, sözleşme metni ve yazışma trafiğinin bütününe bağlı olduğundan belgelerin bir hukukçuyla birlikte gözden geçirilmesi önerilir.