El yazması ve nadir eserlerin çevrilerek yayımlanması, hem kültürel bir faaliyet hem de fikri haklar hukukunun tam ortasında duran bir işlemdir. Kurumun çeviri ve yayım yönetmeliği, eserin seçiminden telif ödemesine kadar süreci düzenler; ancak çevirmen ile kurum arasındaki ilişkinin niteliği, imzalanan sözleşmenin içeriğiyle belirlenir.
Çeviri Neden Ayrı Bir Eserdir?
5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu bakımından çeviri, işleme eser sayılır ve çevirmen kendi işlemesi üzerinde hak sahibi olur. Bu hak, asıl eser sahibinin haklarını ortadan kaldırmaz; koruma süresi dolmuş tarihi metinlerde ise asıl eser bakımından izin sorunu genellikle bulunmaz, buna karşılık çevirinin kendisi yeniden koruma altına girer. Kurumun yayımladığı bir çevirinin sonradan başka bir yayıncı tarafından kullanılması, çevirmenin hakları açısından ayrıca değerlendirilmelidir.
Sözleşmede Mutlaka Yer Alması Gerekenler
- Devredilen mali hakların tek tek sayılması; genel ifadelerle yapılan devirler dar yorumlanır.
- Baskı adedi, süre ve dijital yayım hakkının kapsamı.
- İkinci baskı ve yeni basımlarda ödeme yapılıp yapılmayacağı.
- Eserin adının ve çevirmen adının nasıl gösterileceği.
- Çevirinin teslim edilmesine rağmen yayımlanmaması halinde hakların akıbeti.
Manevi Haklar Devredilmez
Eseri kamuya sunma, adın belirtilmesi ve eserde değişiklik yapılmasını menetme yetkileri manevi haklar arasındadır ve mali haklar gibi devredilemez. Uygulamada en sık yaşanan sorun, yayına hazırlık sürecinde metnin çevirmene sorulmadan yeniden düzenlenmesidir. Redaksiyonun kapsamı ve son metnin çevirmen onayına sunulup sunulmayacağı sözleşmede yazılmadığında, iyi niyetle yapılan bir editoryal müdahale bile uyuşmazlığa dönüşebilir.
Görsel ve Nüsha Kullanımı
Yazma eserin sayfa görsellerinin yayında kullanılması, eserin telif durumundan bağımsız olarak, nüshayı elinde bulunduran koleksiyonun kullanım koşullarına tabidir. Dijital görüntünün hangi çözünürlükte, hangi amaçla ve hangi kaynak gösterimiyle kullanılacağı yazılı izinle belirlenmelidir. Yurt dışı koleksiyonlardan alınan görsellerde ise ilgili kurumun kendi kullanım şartları esas alınır.
Uyuşmazlık Çıktığında İzlenecek Sıra
- Sözleşme metni, teslim yazışmaları ve teslim tarihini gösteren kayıtları bir arada toplayın.
- İhlal iddiasında bulunuyorsanız, yayımlanan metin ile kendi metniniz arasındaki örtüşmeyi somut karşılaştırmayla gösterin.
- Mali hak ihlallerinde tazminat, manevi hak ihlallerinde ayrıca talep imkanı bulunduğunu göz önünde tutun.
- Kamu kurumu ile arasındaki ilişkinin niteliğine göre görevli yargı kolunun değişebileceğini dikkate alın.
Bu metin çeviri ve yayım süreçlerindeki temel hukuki başlıkları tanıtmak için hazırlanmıştır. İmzalayacağınız somut bir sözleşme veya karşılaştığınız bir ihlal iddiasında, belgelerin bütünüyle incelenmesi için hukuki destek almanız uygun olur.