Toplum hekimliği, hastalığı bireyde değil toplulukta izleyen bir yaklaşımdır. Bu alanda çalışan bir uygulama ve araştırma merkezi, klinik hizmetten çok saha araştırması, tarama, eğitim ve veri analizi üretir. Dolayısıyla merkezin hukuki riskleri de klinik risklerden farklıdır: ağırlık, katılımcı rızası ve veri yönetimi üzerindedir.
Merkezin Faaliyet Zemini
Devlet üniversitesi bünyesindeki merkezler, 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu uyarınca kurulur ve yönetmelikte sayılan faaliyet alanıyla bağlıdır. Merkez adına yürütülen bir projenin, yönetmelikte tanımlı amaçla ilişkisinin kurulabilmesi gerekir; bu bağ kurulamadığında hem mali hem idari sorumluluk tartışması doğar.
Etik Kurul Onayı Neden İlk Adımdır
İnsan katılımıyla yürütülen araştırmalarda etik kurul onayı, sonradan tamamlanabilecek bir formalite değil, çalışmanın başlangıç koşuludur. Onay alınmadan toplanan verinin bilimsel yayında kullanılması engellenebileceği gibi, katılımcı yönünden hukuka aykırı veri işleme iddiası da gündeme gelir. Protokol değişikliklerinin de kurula bildirilmesi gerekir.
Katılımcının Bilgilendirilmesi
Saha çalışmasında bilgilendirme metni sade olmalı ve şu noktaları içermelidir:
- Çalışmanın amacı ve katılımın gönüllü olduğu,
- Hangi bilgilerin toplanacağı ve ne kadar süreyle saklanacağı,
- Katılımdan çekilmenin herhangi bir hak kaybına yol açmayacağı,
- Sonuçların hangi biçimde paylaşılacağı.
Toplanan Verinin Korunması
Sağlık durumuna ilişkin bilgiler 6698 sayılı Kanun kapsamında özel nitelikli veridir. Saha ekiplerinin kişisel cihazlarında ham veri tutması, çıktı formlarının kilitsiz ortamda bekletilmesi ve isimli listelerin e-posta ekiyle dolaşması en sık rastlanan zafiyetlerdir. Analiz aşamasına geçilirken kimlik bilgilerinin ayrıştırılması iyi bir uygulamadır.
Kamu Üniversitesi Olmanın Usul Sonuçları
Merkez işlemleri idari işlem niteliği taşır. Bir talebin reddi veya cevapsız bırakılması hâlinde, önce idareye başvuru yapılması, ardından 2577 sayılı Kanun çerçevesinde yargı yoluna gidilmesi gerekir. Başvurunun hangi tarihte kayda girdiği, sürenin hesabında belirleyicidir.
Buradaki değerlendirmeler yol gösterici niteliktedir. Araştırma protokolü, rıza metni veya veri paylaşım sözleşmesi hazırlanırken metinlerin ayrıca incelenmesinde yarar vardır.