Hazine garantili yükümlülüklerin üstlenilmesinde uygulanacak usul ve esaslar hakkında yönetmelik, kamu garantisi altındaki borçların hangi koşullarda ve nasıl üstlenileceğini düzenler. Bu alan, kamu-özel iş birliği projeleri ve dış finansmanla yürütülen yatırımlarda doğrudan sonuç doğurur. Projeye taraf olanlar açısından asıl mesele garantinin varlığı değil, üstlenim gerçekleştikten sonra Hazine'nin rücu hakkının nasıl işleyeceğidir.
Garanti ile Üstlenim Aynı Şey Değildir
Garanti, borçlunun yükümlülüğünü yerine getirmemesi hâlinde devreye giren bir güvence taahhüdüdür. Üstlenim ise, belirli koşulların gerçekleşmesi hâlinde yükümlülüğün doğrudan üstlenilmesini ifade eder ve tetikleyici olaylara bağlanır. Bu ayrım, proje sözleşmelerinde çoğu zaman iç içe yazıldığından, hangi mekanizmanın hangi olayla harekete geçtiği metinden net biçimde okunamaz. Sözleşme müzakeresinde bu iki kavramın ayrı ayrı tanımlanması, sonraki uyuşmazlıkların büyük kısmını önler.
Üstlenimi Tetikleyen Olayların Tanımlanması
- Sözleşmenin erken feshi: Feshin hangi tarafın kusurundan kaynaklandığına göre üstlenim kapsamı değişir.
- İdareden kaynaklanan sebepler: İzin, arazi teslimi veya tarife düzenlemesindeki gecikmelerin nasıl sınıflandırıldığı
- Mücbir sebep: Tanımın kapsamı ve süre sınırı; uzun süren mücbir sebebin fesih hakkı doğurup doğurmadığı
- Yatırımcı kusuru: Bu hâlde üstlenim tutarının nasıl indirileceği ve hangi kalemlerin kapsam dışı kalacağı
Rücu Riski: Sürecin Asıl Yükü
Hazine üstlenim yaptığında, ödediği tutarı asıl borçludan talep etme hakkını saklı tutar. Rücu ilişkisinde 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun'un takip araçlarının devreye girip girmeyeceği, alacağın niteliğine göre belirlenir. Şirket ortakları ve yöneticileri açısından bu, kişisel sorumluluk boyutunu gündeme getirebilecek bir noktadır. Proje finansmanında "sınırlı rücu" yapısının sözleşmeye ne ölçüde yansıtıldığı, bu riskin gerçek büyüklüğünü belirler.
Belgelendirme ve İzleme Disiplini
- Üstlenim taleplerinde sunulacak belgelerin listesini sözleşme aşamasında netleştirin.
- Borç servisi ödemelerine ilişkin kayıtları, gecikme olmasa dahi düzenli arşivleyin.
- İdareyle yapılan yazışmaları, gecikme ve engellerin tarihini gösterecek şekilde numaralandırın.
- Kredi sözleşmesindeki temerrüt tanımı ile üstlenim sözleşmesindeki tetikleyici olay tanımını karşılaştırın; boşluk varsa müzakere edin.
- Kur ve faiz riskinin üstlenim tutarına etkisini önceden modelleyin.
Uyuşmazlığın Çözüm Yeri
Bu tür sözleşmelerde uyuşmazlık çözüm yolu olarak tahkim veya idari yargı öngörülebilir. Sözleşmenin idari sözleşme niteliği taşıyıp taşımadığı, uygulanacak usulü doğrudan etkiler. Tahkim şartının geçerliliği ve kapsamı, ihtilaf çıktıktan sonra değil, imza öncesinde çözülmesi gereken bir konudur.
Buradaki açıklamalar genel bir bakış sunmaktadır; hazine garantili yapılarda her proje kendi sözleşme metniyle değerlendirildiğinden, üstlenim ve rücu hükümlerinin imza öncesinde ayrıntılı hukuki incelemeden geçirilmesi gerekir.