Medikal radyasyon alanında çalışan bir üniversite merkezi, tanı ve tedavide iyonlaştırıcı radyasyon kullanan cihazlarla faaliyet gösterir. Bu faaliyet, üniversite iç düzenlemelerinin yanında radyasyon güvenliğine ilişkin ulusal denetim rejimine de tabidir. Hukuki risk, çoğunlukla lisans ve doz kontrolü yükümlülüklerinin ihmalinden doğar.
Lisans ve Yetkilendirme Zorunluluğu
Radyasyon kaynağı bulunduran ve kullanan tesisler, yetkili kurumdan alınan lisansa dayanarak faaliyet gösterir. Lisansta belirtilen cihaz, kullanım amacı ve sorumlu kişi bilgisi dışına çıkılması başlı başına bir aykırılık oluşturur. Cihaz değişikliğinin bildirilmemesi ve lisans yenileme tarihinin kaçırılması, denetimlerde en sık karşılaşılan tespitler arasındadır.
Çalışan Sağlığı Boyutu
- Radyasyon görevlilerinin kişisel dozimetre ile izlenmesi ve kayıtların düzenli tutulması gerekir.
- Periyodik sağlık muayeneleri, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki yükümlülüklerle birlikte değerlendirilir.
- Doz sınırının aşıldığı hâllerde çalışanın görev yerinin düzenlenmesi gündeme gelir.
- Koruyucu ekipmanın sağlanması ve kullanımının denetlenmesi işverenin sorumluluğundadır.
- Gebelik bildirimi sonrası çalışma koşullarının uyarlanması ayrı bir yükümlülüktür.
Hasta Maruziyeti ve Bilgilendirme
Tanısal veya tedavi amaçlı radyasyon uygulamasında, işlemin gerekliliği ve doz optimizasyonu temel ilkelerdir. Hastanın uygulanacak işlem ve buna bağlı riskler hakkında bilgilendirilmesi gerekir. Aynı bölgeye tekrarlanan görüntülemelerde önceki tetkiklerin dikkate alınmaması, gereksiz maruziyet tartışmasını doğurur. Görüntüleme kayıtlarının tarih ve doz bilgisiyle saklanması bu tartışmada belirleyicidir.
Maruziyet İddiasında İspatın Zorluğu
Radyasyona bağlı zarar iddialarında en zorlu unsur nedensellik bağıdır. Sağlık sorununun radyasyon maruziyetinden mi yoksa başka bir etkenden mi kaynaklandığı, çoğu zaman uzman incelemesiyle tartışılır. Bu nedenle iddia sahibinin elindeki en güçlü dayanak, düzenli tutulmuş doz kayıtlarıdır. Kayıtların eksik veya sonradan düzenlenmiş olması, bu eksikliği doğuran tarafın aleyhine yorumlanabilir. Cihaz kalibrasyon ve bakım kayıtları da aynı çerçevede önem taşır.
Kurum ve Çalışan İçin Kontrol Noktaları
- Lisans belgesinin kapsamı ile fiilen kullanılan cihazları karşılaştırın.
- Dozimetre okuma sonuçlarının kesintisiz olduğunu ve kişi bazında arşivlendiğini doğrulayın.
- Kalibrasyon ve kalite kontrol raporlarını tarih sırasıyla dosyalayın.
- Olağan dışı maruziyet olaylarını gecikmeksizin kayda geçirip bildirin.
- Hasta bilgilendirme metinlerini işlem türüne göre ayrıştırın; tek tip metin yetersiz kalabilir.
Radyasyon güvenliği, teknik ölçüm verisiyle hukuki değerlendirmenin iç içe geçtiği bir alandır. Bir denetim tespiti ya da maruziyet iddiasıyla karşılaşıldığında, kayıtların uzman incelemesiyle birlikte ele alınması gerekir.