Tercihli ticarette gümrük vergisinden indirim veya muafiyet sağlanabilmesi, malın menşeinin usulüne uygun biçimde ispatlanmasına bağlıdır. Bu ispat, EUR.1 dolaşım belgesi veya belirli koşullarda fatura beyanı ile yapılır. İlgili yönetmelik, Genelleştirilmiş Tercihler Sistemi kapsamındaki ihracatta bu belgelerin nasıl düzenleneceğini ve denetleneceğini belirler.
Menşe ile Çıkış Ülkesi Aynı Şey Değildir
Uygulamadaki en yaygın hata, malın sevk edildiği ülkenin menşe kabul edilmesidir. Menşe, malın üretildiği veya yeterli işçilik ve işlem gördüğü ülkedir. Birden fazla ülkede işlem gören ürünlerde, hangi aşamanın menşe kazandırdığı kural setine göre değerlendirilir. Bu değerlendirme yapılmadan düzenlenen belge, sonradan geçersiz sayılabilir.
EUR.1 ile Fatura Beyanı Arasındaki Seçim
- EUR.1 dolaşım belgesi: Gümrük idaresi veya yetkili kuruluş tarafından vize edilir; sevkiyat başına düzenlenir.
- Fatura beyanı: Belirli değer sınırının altındaki sevkiyatlarda veya onaylanmış ihracatçı statüsü bulunanlarca doğrudan fatura üzerine yazılabilir.
Statü olmadan yüksek değerli sevkiyatta fatura beyanı kullanılması, ithalatçı ülkede tercihli oranın reddedilmesine yol açar.
Sonradan Kontrol Süreci
İthalatçı ülke idaresi, belgenin doğruluğundan şüphe duyarsa Türkiye'deki idareye sonradan kontrol talebi gönderir. Bu aşamada ihracatçıdan üretime ilişkin kayıtlar istenir. Kayıt sunulamaması veya menşe kuralına uygunluğun gösterilememesi halinde belge geçersiz sayılır ve ithalatçıdan vergi farkı tahsil edilir. Bu, ticari ilişkide rücu tartışmasını başlatan tipik senaryodur.
Saklanması Gereken Belgeler
- Hammadde alım faturaları ve menşe belgeleri
- Üretim reçetesi, işçilik ve maliyet kayıtları
- Kullanılan girdilerin ithal olup olmadığını gösteren beyannameler
- İhracata ilişkin fatura, sevk belgesi ve EUR.1 sureti
Bu belgelerin mevzuatta öngörülen süre boyunca saklanması zorunludur; saklama süresi dolmadan yapılan imha, savunmasız kalma sonucunu doğurur.
Yanlış Beyanın Hukuki Sonuçları
Gerçeğe aykırı menşe beyanı, idari yaptırımın yanında ticari itibar kaybı doğurur ve alıcı firmanın tazminat talebine yol açabilir. Kasıt unsurunun bulunduğu değerlendirilen hallerde, evrakın niteliğine göre Türk Ceza Kanunu kapsamında ayrıca değerlendirme yapılabilir. Bu nedenle belge düzenleme sürecinin firma içinde tek bir sorumluya bağlanması ve kontrol adımının yazılı hale getirilmesi önerilir.
Buradaki açıklamalar genel niteliktedir. Menşe uyuşmazlıkları ürün ve tedarik zinciri özelinde değiştiğinden, sonradan kontrol yazısı alındığında belgelerle birlikte hızlı bir hukuki değerlendirme yapılması gerekir.