Tercihli ticaret anlaşmaları, taraf ülkeler arasındaki ticarette indirimli gümrük vergisi uygulanmasını sağlar. Bu avantajın kullanılabilmesi ise eşyanın anlaşma kapsamında "menşeli" sayılmasına bağlıdır. D-8 üyesi devletler arasındaki tercihli ticarette menşe tespitine ilişkin düzenleme de bu koşulları ve belgelendirme usulünü belirler. İthalatçı ve ihracatçı açısından risk, tercihin kullanıldığı anda değil, çoğu zaman yıllar sonra yapılan sonradan kontrolde ortaya çıkar.
Menşe Nasıl Kazanılır?
Menşe kuralları genellikle iki temel yol öngörür: eşyanın tamamen bir taraf ülkede elde edilmiş olması ya da yeterli işçilik ve işlemden geçirilmiş olması. İkinci hâlde kullanılan menşeli olmayan girdilerin oranı, tarife pozisyonu değişikliği veya katma değer eşiği gibi ölçütlerle sınırlanır. Uygulamada tartışmaların büyük çoğunluğu bu ikinci başlıkta, yani girdi hesabında toplanır.
Sonradan Kontrolün İşleyişi
İthalatçı ülkenin gümrük idaresi, ibraz edilen menşe belgesinin doğruluğundan şüphe ederse belgeyi düzenleyen ülkeye kontrol talebi gönderir. Bu talebe süresinde yanıt verilmemesi ya da yanıtın menşei doğrulamaya elverişli olmaması, tercihin reddine yol açabilir. Sonuç, ithalatçının indirimli olarak ödediği vergi farkının geri istenmesidir; buna gecikme yaptırımları eklenir.
İhracatçının Tutması Gereken Kayıtlar
- Kullanılan her girdinin menşeini gösteren tedarikçi beyanları ve fatura zinciri.
- Üretim reçetesi, iş emirleri ve imalat aşamalarını gösteren kayıtlar.
- Katma değer hesabında kullanılan maliyet tabloları ve bunların muhasebe kayıtlarıyla uyumu.
- Menşe belgesinin düzenlenmesine esas alınan başvuru dosyası.
- Aynı üründe girdi tedarikçisi değiştiğinde yapılan yeni hesaplama.
Bu belgelerin ilgili mevzuatta öngörülen süre boyunca saklanması bir usul formalitesi değil, sonradan kontrolde tek savunma aracıdır. Belge yoksa, üretimin fiilen yapılmış olması sonucu değiştirmez.
İthalatçı Tarafındaki Risk Dağılımı
Tercih reddedildiğinde ek malî yükümlülük ithalatçıdan istenir; ithalatçının ihracatçıya rücu edebilmesi ise aralarındaki sözleşmeye bağlıdır. Bu nedenle satış sözleşmesine menşe beyanının doğruluğuna ilişkin taahhüt ve sonradan kontrol hâlinde belge sağlama yükümlülüğü konulması, ticari olarak en etkili önlemdir.
İtiraz Yolu
- Gümrük idaresinin ek tahakkuk işlemine karşı Gümrük Kanunu'nun öngördüğü idari itiraz aşaması tüketilir.
- İtirazın reddi üzerine idari yargıda dava açılır; dava süresi ret kararının tebliğinden işler.
- Sonradan kontrol yazışmalarının tamamı dosyaya konulmalı, ihracatçı ülke idaresinin verdiği yanıtın içeriği ayrıca değerlendirilmelidir.
En Sık Yapılan Hata
Belgenin şeklen doğru düzenlenmiş olmasına güvenip, arkasındaki girdi hesabının kayıtla desteklenip desteklenmediğini kontrol etmemek. Menşe belgesi bir sonuç beyanıdır; onu doğrulayan şey arkasındaki üretim ve tedarik kaydıdır.
Bu açıklamalar genel bilgi amaçlıdır. Menşe kuralları anlaşmadan anlaşmaya ve ürünün tarife pozisyonuna göre değiştiğinden, somut sevkiyat için yürürlükteki metnin ve ürüne özgü kuralın incelenmesi, gerektiğinde uzman görüşü alınması gerekir.