İstanbul Arel Üniversitesi gençlik çalışmaları uygulama ve araştırma merkezine ilişkin yönetmelik, gençlere yönelik araştırma, eğitim, gönüllülük ve sosyal proje faaliyetlerinin üniversite bünyesinde yürütülmesini düzenler. Bu merkezlerin faaliyetleri saha çalışması, kamp, atölye ve gönüllü programları gibi fiziksel katılım içerdiğinden, hukuki riskleri çoğu araştırma merkezinden farklıdır.
Gönüllü Katılım İş İlişkisi Sayılır mı?
Gönüllülük esasına dayalı faaliyetlerde katılımcı, ücret karşılığı ve işverenin talimatı altında iş görmüyorsa kural olarak iş sözleşmesi kurulmuş sayılmaz. Ancak fiilen düzenli çalışma saati belirlenmiş, işin yürütümü talimatlarla yönetilmiş ve karşılığında düzenli bir ödeme yapılıyorsa, ilişkinin niteliği somut duruma göre yeniden değerlendirilir. Bu riski azaltmak için gönüllülük belgesinin kapsamının, süresinin ve karşılıksız olduğunun yazılı biçimde ortaya konması gerekir. Yol ve yemek gibi masrafların karşılanması tek başına ücret sayılmaz, ancak belgelendirilmesi yerinde olur.
Reşit Olmayan Katılımcılar
Gençlik çalışmaları çoğu zaman on sekiz yaşından küçükleri de kapsar. Bu halde:
- Veli ya da vasi onayı yazılı olarak alınmalıdır; ortak velayet varsa her iki ebeveynin bilgisi aranmalıdır.
- Şehir dışı etkinliklerde ulaşım, konaklama ve refakat düzeni önceden bildirilmelidir.
- Acil durumda ulaşılacak kişi ve sağlık bilgisi katılım formunda yer almalıdır.
- Görüntü ve ses kaydının tanıtımda kullanılması için ayrı ve açık rıza gerekir; genel katılım onayı bunu kapsamaz.
Etkinlik Güvenliği ve Sorumluluk
Kamp, saha gezisi ve spor içeren etkinliklerde kurumun özen ve gözetim yükümlülüğü öne çıkar. Bir kaza meydana geldiğinde tartışılacak konular, riskin öngörülebilir olup olmadığı, gerekli önlemlerin alınıp alınmadığı ve katılımcının bilgilendirilip bilgilendirilmediğidir. Katılımcıya imzalatılan feragat metinleri, kurumun kendi ağır kusurundan doğan sorumluluğunu kaldırmaz; bu tür metinlerin sınırsız koruma sağladığı yanılgısı uygulamada sık görülür. Etkinlik öncesi risk değerlendirmesinin yazılı yapılması ve alınan önlemlerin kayda geçirilmesi hem katılımcıyı hem kurumu korur.
Araştırma Verisi ve Etik Kurul
Gençlerle yapılan anket, görüşme ve gözlem çalışmaları kişisel veri işleme faaliyetidir. 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu kapsamında aydınlatma yapılması, verilerin araştırma amacıyla sınırlı işlenmesi ve yayınlarda anonimleştirilmesi gerekir. İnsan katılımcılı araştırmalarda üniversitenin etik kurul onayının alınması, yayın süreci kadar hukuki sorumluluk yönünden de belirleyicidir. Katılımcının çalışmadan istediği zaman ayrılabileceği ve verisinin silinmesini isteyebileceği baştan bildirilmelidir.
Sosyal Medya ve İçerik Riski
Gençlik projelerinin çıktısı sıklıkla dijital ortamda paylaşılır. Paylaşılan içerikte üçüncü kişilerin görüntüsü, telife tabi müzik veya görsel kullanımı ayrı sorumluluklar doğurur. Kişilik hakkı ihlali iddiası halinde 5651 sayılı Kanun kapsamındaki içeriğin çıkarılması ve erişimin engellenmesi yolları gündeme gelebilir; telif ihlallerinde ise 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu uygulanır. İçerik yayımlanmadan önce izin ve kaynak kontrolünün yapılması bu riskleri büyük ölçüde ortadan kaldırır.
Buradaki açıklamalar genel bilgilendirme amaçlıdır. Etkinlik türü, katılımcı yaşı ve toplanan veriye göre yükümlülükler değiştiğinden, düzenli programlar için formların ve süreçlerin bir hukukçu tarafından bir kez gözden geçirilmesi uzun vadede en pratik çözümdür.