Ticari işlemlerde taşınır rehninin aleniyet kazanması, Rehinli Taşınır Sicili'ne tescil ile sağlanır. Yönetmelik; sicilin işleyişini, tescil başvurusunda aranan bilgileri, kayıtların içeriğini, sicile erişim yetkisini ve terkin ile değişiklik işlemlerini düzenler. Zilyetliğin devrine gerek kalmadan rehin kurulabilmesi, işletmelerin üretim araçlarını ellerinde tutarak finansmana erişmesini mümkün kıldığından, sicilin doğru tutulması alacaklı ve borçlu için eşit derecede önemlidir.
Tescilin Kurucu Niteliği
Rehin hakkı, sicile tescil ile doğar. Bu nedenle taraflar arasında imzalanan rehin sözleşmesi tek başına alacaklıya rehinden doğan öncelik hakkını vermez. Tescil talebinin reddedilmesi ya da eksik bilgiyle yapılması hâlinde alacaklı, kendisini teminatlı sanırken fiilen adi alacaklı konumunda kalabilir. Bu risk, özellikle birden fazla alacaklının aynı taşınır üzerinde hak iddia ettiği hâllerde ortaya çıkar.
Sicil Kaydında Bulunması Gereken Unsurlar
- Rehin veren ve rehin alanın kimlik ve ticari bilgileri
- Rehne konu taşınırın ayırt edici biçimde tanımlanması
- Teminat altına alınan alacağın türü ve azami tutarı
- Derece ve sıra ilişkisine dair kayıtlar
- Varsa şerh ve kısıtlamalar
Taşınırın tanımlanmasındaki belirsizlik, uygulamada en sık karşılaşılan sorundur. Seri numarası, şasi bilgisi, marka ve model gibi ayırt edici veriler eksik bırakıldığında, rehnin hangi mal üzerinde kurulduğu tartışmalı hâle gelir ve üçüncü kişilere karşı ileri sürülmesi güçleşir.
Sicile Erişim ve Araştırma Yükümlülüğü
Taşınır satın alacak veya üzerinde hak tesis edecek kişiler bakımından, sicilin önceden sorgulanması temel bir özen davranışıdır. Sicilde kayıtlı bir rehin bulunmasına rağmen araştırma yapmadan mal edinen kişinin iyiniyet iddiası zayıflar. Bu nedenle ikinci el makine, ekipman ve araç alımlarında sicil sorgusu, tıpkı tapu kaydı incelemesi gibi standart bir adım olarak benimsenmelidir.
Terkin ve Değişiklik İşlemleri
- Alacak sona erdiğinde, rehin alanın terkine muvafakat etmesi istenir.
- Muvafakat verilmezse, rehnin sona erdiğinin tespiti ve terkini için mahkemeye başvurulabilir.
- Rehin konusu malın değişmesi, birleşmesi veya işlenmesi hâllerinde kaydın güncellenmesi gerekir.
- Alacağın devri hâlinde, sicildeki alacaklı bilgisinin de güncellenmesi ihmal edilmemelidir.
Terkinin Gecikmesinin Yarattığı Zarar
Borç ödendiği hâlde sicildeki kaydın silinmemesi, malikin taşınırı satmasını veya yeniden teminat göstermesini engelleyerek somut zarar doğurur. Bu durumda öncelikle yazılı talep ve makul süre verilmesi, ardından terkin davası yolu izlenir. Zararın ispatı için, engellenen satış görüşmelerine ilişkin yazışmalar ve alternatif finansman maliyetine dair belgeler saklanmalıdır.
Buradaki açıklamalar genel niteliktedir. Rehin işlemlerinde sicil kaydının doğruluğu sonradan düzeltilmesi güç sonuçlar doğurduğundan, tescil öncesinde metnin ve tanımlayıcı bilgilerin hukukçu gözüyle kontrol edilmesi tavsiye edilir.