Üniversite sağlık uygulama ve araştırma merkezleri, hem sağlık hizmeti sunan hem eğitim ve araştırma yürüten çift işlevli yapılardır. Bu ikilik, hukuki sorumluluk bakımından kendine özgü bir tablo yaratır: hastaya sunulan hizmet tedavi amaçlıyken, aynı ortamda eğitim ve araştırma faaliyeti de sürer. Bu rehber, o kesişimdeki aydınlatılmış onam ve hasta hakları boyutunu ele alır.
Tedavi Amaçlı Onam ile Araştırma Onamının Farkı
Tedaviye ilişkin aydınlatılmış onam, hastanın hastalığı, önerilen işlem, alternatifleri ve riskleri konusunda anlayabileceği dilde bilgilendirilmesine dayanır. Araştırmaya katılım onamı ise bundan ayrıdır: katılımın gönüllü olduğu, reddetmenin tedaviyi etkilemeyeceği ve istendiği anda çekilebileceği ayrıca açıklanmalıdır. İkisinin tek bir formda birleştirilmesi, hastanın araştırmaya katılmayı tedavinin koşulu sanmasına yol açtığı için sakıncalıdır.
Eğitim Ortamında Hasta Mahremiyeti
Öğrenci ve asistanların muayene ve girişimlerde bulunması, eğitim hastanelerinin doğal işleyişidir; ancak hastanın bu konuda bilgilendirilmesi ve mahremiyetinin korunması gerekir. Uygulamada dikkat edilecek noktalar:
- Muayene sırasında ortamda bulunan kişilerin sayısı ve sıfatı hastaya bildirilmelidir.
- Fotoğraf, video veya vaka sunumu için ayrı ve yazılı onam alınmalıdır; tedavi onamı bunu kapsamaz.
- Vaka sunumlarında kimliği belirlenebilir kılan görüntü ve ayrıntılar kaldırılmalıdır.
- Sağlık verisi 6698 sayılı Kanun kapsamında özel nitelikli kişisel veridir; erişim yetkileri rol bazlı sınırlandırılmalıdır.
Kayıt Tutmanın Sorumluluk Boyutu
Sağlık hizmetinden doğan uyuşmazlıklarda dosya, çoğu zaman tıbbi kayıtlar üzerinden çözülür. Eksik veya sonradan tamamlanmış kayıt, hizmet sunanın aleyhine yorumlanabilir. Bu nedenle anamnez, muayene bulgusu, önerilen tetkikler, hastanın kabul veya reddi ve bilgilendirmenin yapıldığı an kayıt altına alınmalıdır. Özellikle hastanın önerilen işlemi reddettiği hallerde, reddin ve sonuçlarının anlatıldığının yazılı olması belirleyicidir.
Şikâyet ve Başvuru Yolları
- Kurum içi hasta hakları birimine başvuru; süreci en hızlı işleten yoldur.
- Sağlık idaresine yapılacak idari şikâyet.
- Sağlık meslek mensubu hakkında disiplin süreci için ilgili meslek odasına başvuru.
- Maddi ve manevi zarar iddiası bakımından tazminat yolu; kurumun statüsüne göre idari veya adli yargı gündeme gelir.
- Ceza şikâyeti gerektiren hallerde Cumhuriyet başsavcılığına başvuru.
Kurum Açısından Risk Azaltma
Onam formlarının işlem bazında farklılaştırılması, bilgilendirmenin hasta tarafından anlaşıldığını gösteren bir teyit alanının bulunması ve araştırma faaliyetleri için etik kurul onayının dosyada saklanması, sonraki uyuşmazlıklarda kurumun konumunu güçlendirir. Matbu ve tek tip onam formları, hastanın somut işlem hakkında bilgilendirilmediği eleştirisine açıktır.
Bu açıklamalar genel bilgilendirme amaçlıdır. Sağlık hizmetinden doğan uyuşmazlıklar tıbbi kayıtların ayrıntılı incelenmesini gerektirdiğinden, somut olayda hukuki ve tıbbi değerlendirmenin birlikte yapılması gerekir.