İskenderun Teknik Üniversitesi Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Uygulama ve Araştırma Merkezi yönetmeliği, merkezin amacını, organlarını ve yürüteceği faaliyetleri belirler. Sosyal bilim alanında çalışan merkezlerin ayırt edici hukuki sorunu, doğrudan insanlardan veri toplamalarıdır. Anket, mülakat ve saha çalışmaları; kişisel veri, etik onay ve yayın hakları bakımından ayrı bir uyum katmanı gerektirir.
Anket ve Mülakat Verisi Kişisel Veri midir
Katılımcının kimliğini doğrudan veya dolaylı olarak belirlenebilir kılan her veri, 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu kapsamındadır. Küçük örneklemli çalışmalarda meslek, yaş ve yerleşim bilgisinin birleşimi kişiyi teşhis edilebilir hâle getirebilir. Bu nedenle anonimleştirmenin gerçekten geri döndürülemez olması, verinin kanun kapsamı dışına çıkması için aranan koşuldur; sadece isim sütununun silinmesi yeterli değildir.
Aydınlatma ve Rıza Metninde Aranan Unsurlar
- Verinin hangi amaçla işleneceği ve ne kadar süre saklanacağı.
- Kimlerle paylaşılacağı; yurt dışına aktarım söz konusuysa bunun ayrıca belirtilmesi.
- Ses veya görüntü kaydı alınacaksa buna ilişkin ayrı bilgilendirme.
- Sağlık, inanç, sendika üyeliği gibi özel nitelikli veriler soruluyorsa bunların ayrı rejime tabi olduğu.
- Katılımcının çalışmadan çekilme ve verisinin silinmesini isteme hakkı.
Etik Kurul Onayı ile Hukuki Dayanağın Farkı
Etik kurul onayı alınmış olması, veri işlemenin hukuki dayanağının kendiliğinden sağlandığı anlamına gelmez. Bunlar birbirinden bağımsız iki gerekliliktir. Onay alınmadan yürütülen bir saha çalışmasının verileri, sonradan yayın aşamasında reddedilme riski taşır; hukuki dayanağı eksik bir işleme ise ayrıca idari yaptırım konusudur.
Merkez Faaliyetlerinde Yayın ve Fikri Hak
- Merkez adına hazırlanan rapor ve veri setlerinde eser sahipliğinin kime ait olduğu proje başında belirlenmelidir.
- Dış kaynaklı fon alınmışsa, fon sözleşmesindeki yayın ve veri paylaşım şartları öncelikle okunmalıdır.
- Ortak yürütülen çalışmalarda yazar sıralaması ve katkı payları yazılı hale getirilmelidir.
- Ham verinin üçüncü kişilerle paylaşımı, katılımcıya verilen taahhütle sınırlıdır.
Veri Güvenliği İçin Asgari Tedbirler
Saha çalışmalarında toplanan formların taşınabilir cihazlarda şifresiz saklanması, en sık karşılaşılan güvenlik açığıdır. Erişim yetkilerinin sınırlandırılması, saklama süresi dolan verilerin planlı biçimde imhası ve imha işleminin tutanakla belgelenmesi, hem uyum yükümlülüğünü karşılar hem de olası bir ihlal iddiasında savunmayı güçlendirir.
Bu yazı genel bir çerçeve sunmaktadır; araştırmanın konusu, katılımcı grubu ve fon kaynağı yükümlülükleri değiştirebileceğinden, saha çalışmasına başlamadan önce uyum değerlendirmesi yapılması yerinde olur.