Yapay zekâ alanında kurulan üniversite araştırma merkezleri, klasik akademik birimlerden farklı olarak veri işleme yoğunluğu yüksek faaliyetler yürütür. Merkezin kuruluş yönetmeliği amacı ve organları belirlerken, faaliyetin doğası veri koruma, etik izin ve fikrî mülkiyet başlıklarını da kaçınılmaz olarak gündeme getirir. Bu rehber, söz konusu üç eksende dikkat edilmesi gerekenleri sıralar.
Merkezin Faaliyet Alanı ve Yetki Sınırı
Yönetmelikte merkezin amacı genellikle araştırma yapmak, proje geliştirmek, eğitim ve danışmanlık faaliyetleri yürütmek biçiminde tanımlanır. Buradaki "danışmanlık" ifadesi, merkeze üniversite dışı ticari faaliyet yetkisi verildiği anlamına gelmez; döner sermaye mevzuatı çerçevesinde yürütülmeyen dış hizmetler, mali ve idari sorumluluk doğurabilir.
Veri Kümeleri ve KVKK Uyumu
Yapay zekâ modellerinin eğitiminde kullanılan veri kümeleri kişisel veri içeriyorsa, 6698 sayılı Kanun kapsamında üniversite veri sorumlusu sıfatını taşır. Uygulamada sıkça atlanan noktalar:
- Verinin toplandığı amaç dışında model eğitiminde kullanılması için ayrı hukuki sebep bulunması gerekliliği
- Sağlık ya da biyometrik veri gibi özel nitelikli verilerde daha ağır işleme koşullarının uygulanması
- Anonimleştirme iddiasının teknik olarak doğrulanmadan kabul edilmemesi
- Yurt dışındaki bulut altyapılarına aktarımın ayrı bir aktarım rejimine tabi olması
- Saklama ve imha politikasının proje sonu için de tanımlanmış olması
Etik Kurul İzni Hangi Hallerde Gerekir?
İnsan katılımcıdan veri toplayan, anket uygulayan ya da gözlem yapan çalışmalarda ilgili etik kurulun izni aranır. İzin alınmadan yürütülen çalışmalarda elde edilen sonuçların yayımlanması akademik yaptırım riski taşıdığı gibi, katılımcı açısından da hukuki talep hakkı doğurabilir. İznin proje başlamadan önce alınmış olması, sonradan alınan izinle giderilemez bir usul eksikliğidir.
Üretilen Çıktılarda Hak Sahipliği
Merkez bünyesinde geliştirilen yazılım, algoritma ve veri kümelerinde hak sahipliği çoğu zaman tartışma konusu olur. Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu ile sınai mülkiyet mevzuatı çerçevesinde, çalışanların hizmet ilişkisi içinde ürettiği eserler ve buluşlar bakımından üniversitenin hak ve yükümlülükleri ayrı ayrı değerlendirilir. Proje başlangıcında taraflar arasında yazılı bir hak paylaşımı protokolü yapılması, sonradan çıkacak uyuşmazlığın büyük kısmını önler.
Kayıt Düzeni ve İspat
Bir uyuşmazlıkta "kim, ne zaman, hangi veriyle, hangi izne dayanarak" sorusunun yanıtlanabilmesi gerekir. Proje dosyasında etik kurul kararı, aydınlatma metinleri, veri işleme envanteri, sürüm kayıtları ve kurul karar örnekleri tarih sırasıyla tutulmalıdır. Bu arşiv, hem idari denetimde hem de yargısal süreçte belirleyici olur.
Yukarıdaki değerlendirme genel bilgilendirme amacı taşır. Belirli bir proje, veri paylaşımı ya da hak sahipliği ihtilafında ilgili sözleşmeler ve merkez yönetmeliğinin kendi metni birlikte incelenmelidir.