Bazı anlaşmaların yürürlüğe girdiği tarihlerin tespit edilmesine ilişkin 3412 sayılı Karar gibi düzenlemeler, ilk bakışta yalnızca bir tarih duyurusu gibi algılanır. Oysa bir milletlerarası anlaşmanın hangi tarihte yürürlüğe girdiği, o anlaşmanın somut bir uyuşmazlığa uygulanıp uygulanmayacağını doğrudan belirler. Bu rehber, yürürlük tarihi tespitinin hukuki değerini ve zaman bakımından uygulama sorununu ele alır.
Anlaşmaların İç Hukuktaki Yeri
Anayasa, usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası anlaşmaların kanun hükmünde olduğunu; bunlar hakkında Anayasaya aykırılık iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurulamayacağını düzenler. Ayrıca temel hak ve özgürlüklere ilişkin anlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi hâlinde çıkabilecek uyuşmazlıklarda anlaşma hükümlerinin esas alınacağı öngörülmüştür. Bu düzenleme, anlaşmaların yalnızca devletlerarası ilişkilerde değil, bireysel uyuşmazlıklarda da doğrudan dayanak olabileceğini gösterir.
Yürürlük Tarihi Neden Bu Kadar Önemli?
- Zaman bakımından uygulama: Kural olarak bir anlaşma, yürürlüğe girdiği tarihten sonra gerçekleşen olay ve işlemlere uygulanır. Daha önceki dönemde tamamlanmış hukuki durumlar bakımından uygulanabilmesi ancak anlaşmanın açık hükmüne bağlıdır.
- Geçiş dönemi dosyaları: Yürürlük tarihinden önce başlayıp sonra devam eden ilişkilerde, hangi kısmın anlaşma kapsamında kaldığı ayrı ayrı değerlendirilir.
- Delil ve tarih uyumu: Bir hakkın anlaşmaya dayandırılabilmesi için olayın tarihinin belgeyle ortaya konması gerekir.
Yürürlük Tarihi Nasıl Doğrulanır?
- Anlaşmanın onaylanmasına dair kanun veya karar Resmî Gazete üzerinden bulunur.
- Onaylanmasının uygun bulunmasına ilişkin işlemle, yürürlüğe giriş tarihini tespit eden karar birbirinden ayrı değerlendirilir; bunlar farklı tarihler taşıyabilir.
- Anlaşmanın kendi metnindeki yürürlük maddesi okunur; birçok anlaşma, karşılıklı bildirimlerin tamamlanmasından belirli bir süre sonra yürürlüğe girmeyi öngörür.
- Uygulanacak tarih, bu üç kaynağın birlikte okunmasıyla belirlenir.
Uyuşmazlıkta Anlaşmaya Dayanmanın Pratik Yolu
Bir anlaşma hükmüne dayanılacaksa dilekçede yalnızca anlaşmanın adını yazmak yeterli olmaz. Uygulamada beklenen yaklaşım şudur: dayanılan hüküm metninden alıntılanır, anlaşmanın yürürlük tarihi belgeyle gösterilir, uyuşmazlığa konu olayın bu tarihten sonra gerçekleştiği ortaya konur ve iç hukuktaki düzenlemeyle arasındaki ilişki açıklanır. Bu zincir kurulmadan yapılan atıflar, mahkemece soyut kabul edilerek değerlendirme dışı bırakılabilir.
Sık Yapılan Hatalar
- İmza tarihinin yürürlük tarihiyle karıştırılması.
- Onay kanununun tarihinin anlaşmanın yürürlük tarihi sanılması.
- Anlaşmanın değiştirilen veya feshedilen bir sürümüne dayanılması.
- Türkçe metin ile diğer dildeki metin arasındaki farkın gözden kaçırılması.
Milletlerarası anlaşmalara dayalı talepler, doğru metnin ve doğru tarihin tespitini gerektiren teknik bir çalışmadır. Böyle bir talep hazırlarken belgelerin resmî kaynaktan doğrulanması ve hukuki değerlendirmenin dosyaya özgü yapılması önerilir.