Üsküdar Üniversitesi İnsan Hakları Çalışmaları Uygulama ve Araştırma Merkezi Yönetmeliği, insan hakları alanında akademik araştırma, eğitim ve proje faaliyeti yürütecek bir merkezin kuruluşunu ve işleyişini düzenler. Bu alandaki merkezler, çalıştıkları konu gereği hassas veriyle ve mağdur beyanlarıyla temas ettiğinden diğer araştırma merkezlerinden ayrışan yükümlülükler taşır.
Merkezin Dayanağı ve Kuruluş Mantığı
Uygulama ve araştırma merkezleri, 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu çerçevesinde üniversite bünyesinde kurulur ve kendi yönetmeliğiyle faaliyet gösterir. Yönetmelik, merkezin amacını, faaliyet alanlarını, müdür ve kurulların görev ile yetkilerini belirler. Merkez, yönetmelikte sayılan faaliyet alanının dışına çıkan işler için ayrı yetkilendirmeye ihtiyaç duyar.
Saha Araştırmasında Hukuki Hassasiyet
İnsan hakları araştırmaları çoğu zaman doğrudan kişilerle görüşmeye dayanır. Bu noktada üç başlık öne çıkar:
- Aydınlatılmış onam: Katılımcının araştırmanın amacını, verinin nasıl kullanılacağını ve çekilme hakkını anladığının belgelenmesi
- Özel nitelikli veri: Sağlık, din, etnik köken, ceza mahkûmiyeti gibi verilerin işlenmesinde 6698 sayılı Kanun'un öngördüğü ek koruma rejimi
- Anonimleştirme: Yayın aşamasında kişinin dolaylı yoldan da teşhis edilemeyecek şekilde verinin dönüştürülmesi
Etik kurul onayı alınmadan yürütülen saha çalışmaları, sonuçlarının akademik olarak kullanılamamasının ötesinde kişilik hakkı ihlali iddialarına da zemin hazırlar.
Yayın ve Rapor Aşamasındaki Sorumluluk
Merkez raporlarında belirli kişi ya da kurumlara yönelik somut isnatlar yer aldığında, kişilik haklarına ilişkin sorumluluk gündeme gelir. Akademik ifade özgürlüğü geniş bir alan tanısa da, doğrulanmamış isnatlar bu korumanın dışında kalabilir. Raporda yer alan her somut iddianın kaynağının ve doğrulama yönteminin metin içinde gösterilmesi, hem bilimsel hem hukuki açıdan koruyucudur.
Kurumsal İşleyişte Dikkat Edilecekler
- Proje bazlı çalışmalarda fikri hak ve veri mülkiyetini protokolde açıkça belirleyin.
- Dış fon alınan projelerde fon veren kurumun şartlarıyla üniversite mevzuatını karşılaştırın.
- Görüşme kayıtlarını erişimi sınırlı ortamda saklayın ve saklama süresi belirleyin.
- Yönetim kurulu kararlarını faaliyet alanı maddesine atıf yaparak gerekçelendirin.
Yukarıdakiler genel nitelikte açıklamalardır; her araştırma tasarımı kendi risklerini taşıdığından, hassas veriyle çalışılan projelerde etik kurul süreciyle birlikte hukuki görüş alınması yerinde olacaktır.