İzmir Demokrasi Üniversitesi Yapay Zekâ ve Veri Analitiği Uygulama ve Araştırma Merkezi Yönetmeliği, üniversite bünyesinde veri temelli araştırma yürütülmesinin kurumsal çerçevesini çizer. Bu merkezlerin faaliyeti, klasik araştırma merkezlerinden bir noktada ayrılır: çalışmanın hammaddesi çoğu zaman kişisel veridir. Dolayısıyla yönetmelikteki görev tanımının yanına, 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu'ndan doğan yükümlülükler de eklenmelidir.
Araştırma Verisinin Hukuki Statüsü
Bir veri setinin kişisel veri olup olmadığı, kimliği belirli ya da belirlenebilir bir gerçek kişiyle ilişkilendirilebilmesine bağlıdır. Uygulamada en yaygın hata, verinin isim sütunu silindiği için anonim sayılmasıdır. Oysa geri döndürülebilir bir dönüşüm uygulanmışsa veri hâlâ kişisel veri niteliğindedir; bu ayrım, aydınlatma ve hukuki sebep analizinin gerekip gerekmediğini belirler.
Merkez Projelerinde Kurulması Gereken Yönetişim Katmanı
- Her proje için veri envanteri: hangi veri, hangi kaynaktan, hangi amaçla, ne kadar süre saklanacak
- Etik kurul onayı ile veri işleme hukuki sebebinin ayrı ayrı belgelenmesi
- Model eğitiminde kullanılan veri ile yayımlanan çıktı arasındaki ilişkinin izlenebilirliği
- Yurt dışındaki bir işlemciden hizmet alınıyorsa aktarım rejiminin önceden değerlendirilmesi
- Proje bitiminde imha veya anonimleştirme adımının takvime bağlanması
Üniversite–Sanayi İş Birliğinde Fikri Hak Sorunu
Merkez, dış paydaşlarla protokol yaparak veri sağlayabilir veya model geliştirebilir. Burada üç ayrı hak katmanı vardır ve karıştırılmamalıdır: kaynak veri üzerindeki haklar, eğitilmiş model üzerindeki haklar ve modelin ürettiği çıktı üzerindeki haklar. Protokolde yalnızca proje çıktıları taraflara aittir gibi genel bir cümle bulunması, uyuşmazlık halinde neredeyse hiçbir sorunu çözmez.
İhlal ve Şikâyet Halinde İzlenecek Sıra
- Olayın kapsamını teknik olarak sınırlandırın ve zaman çizelgesini kayıt altına alın.
- Etkilenen veri kategorilerini ve ilgili kişi sayısını tespit edin.
- KVKK kapsamındaki bildirim yükümlülüğünü, tespit anına göre değerlendirin.
- İlgili kişi başvurularına yanıt için kurumsal kanalı ve sorumluyu önceden belirleyin.
Otomatik Karar ve Şeffaflık
Merkez çıktıları bir karar destek sistemine dönüşüyorsa, ilgili kişinin kendisi hakkında otomatik sistemlerle verilen kararlara itiraz edebilmesi başlığı gündeme gelir. Akademik araştırma aşamasında dahi bu tasarım tercihlerinin kayıt altına alınması, ileride kurumu koruyan en pratik önlemdir.
Buradaki değerlendirmeler genel niteliktedir; veri temelli her projenin hukuki analizi kullanılan veri kaynağına ve paydaş yapısına göre değişir. Proje başlamadan önce uyum incelemesi yapılması, sonradan düzeltmeye çalışmaktan çok daha az maliyetlidir.