Teknoloji ile insan ilişkisini inceleyen araştırmalar, çoğunlukla dijital ortamda üretilmiş veriler üzerinden yürütülür: sosyal medya paylaşımları, uygulama kullanım kayıtları, çevrimiçi anketler ve gözlem verileri. Bu verilerin "herkese açık" olması, hukuken serbestçe kullanılabileceği anlamına gelmez. Bu rehber, dijital alan araştırmalarında veri toplamanın sınırlarını çizer.
Açık Erişim ile Serbest Kullanım Farkı
Bir paylaşımın erişime açık olması, o kişinin verisinin araştırma amacıyla işlenmesine rıza gösterdiği anlamına gelmez. 6698 sayılı Kanun bakımından işleme faaliyetinin ayrı bir hukuki sebebe dayanması gerekir. Ayrıca platformların kullanım koşulları, otomatik veri çekme faaliyetlerini sözleşmesel olarak sınırlandırabilir; bu sınırın ihlali, kişisel veri boyutundan bağımsız bir sorumluluk doğurur.
Toplama Yöntemine Göre Değişen Riskler
- Çevrimiçi anket: onam metninin ilk ekranda ve okunabilir biçimde sunulması gerekir
- Sosyal medya içeriği: alıntının kimliği açık etmeyecek şekilde işlenmesi ve telif sınırlarının gözetilmesi
- Uygulama kullanım kaydı: hangi verinin toplandığının aydınlatma metninde ayrıntılı yer alması
- Katılımcı gözlemi: araştırmacının kimliğini gizlediği çalışmalarda etik kurulun ayrıca değerlendirmesi
Deneysel Çalışmalarda Ek Dikkat
Katılımcıya farklı arayüz veya içerik gösterilerek yapılan deneysel tasarımlarda, katılımcının bilgilendirilmesi çalışmanın geçerliliğini bozabilir. Bu durumda başvurulan yöntem, çalışmanın sonunda katılımcıya durumun açıklanması ve verisinin kullanılmasına o aşamada onay verme imkânının tanınmasıdır. Bu adım etik kurul başvurusunda açıkça anlatılmalıdır.
Uygulama Sırası
- Toplanacak her veri alanını listeleyip araştırma sorusuyla bağlantısını yazın; bağlantısız alanı çıkarın.
- Verinin nerede saklanacağını ve erişim yetkisinin kimlerde olacağını belirleyin.
- Yurt dışında konumlu bir bulut hizmeti kullanılacaksa aktarım koşullarını değerlendirin.
- Yayın aşamasında ham veri paylaşımı planlanıyorsa kimliksizleştirme yöntemini baştan seçin.
Talep ve Şikâyet İhtimali
Verisi işlenen bir kişi, kendisiyle ilgili verinin silinmesini talep edebilir. Bu talebin süresi içinde ve gerekçeli biçimde cevaplanması gerekir; cevapsız bırakılan başvurular idari sürece dönüşebilir. Bu nedenle araştırma başlarken bir başvuru kanalının belirlenmesi, sonradan kurulan çözümlerden daha güvenlidir.
Bu metin genel bilgilendirme amaçlıdır. Dijital veriyle yürütülen çalışmalarda sonuç, kullanılan platformun koşullarına ve veri türüne göre değişebileceğinden, araştırma tasarımının hukuki açıdan da gözden geçirilmesi önerilir.