Ekonomik ve sosyal alanda çalışan üniversite araştırma merkezleri, laboratuvar temelli merkezlerden farklı bir risk profiline sahiptir: burada üzerinde çalışılan şey madde değil, insandır. Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Araştırma ve Uygulama Merkezi Yönetmeliği merkezin amaç, organ ve faaliyetlerini kurumsal olarak çerçeveler. Anket, mülakat ve alan çalışmalarının hukuki boyutu ise büyük ölçüde kişisel verilerin korunması ve yayın sorumluluğu başlıkları altında şekillenir.
Etik Kurul İzni Olmadan Başlayan Çalışmanın Riski
İnsan katılımcıyla yürütülen araştırmalarda etik kurul onayı, yalnızca akademik bir formalite değildir. Onay alınmadan toplanan veriye dayanan yayın, sonradan geri çekilebilir; verinin işlenmesi bakımından hukuka uygunluk tartışması doğar. Onay başvurusunda araştırma sorusu, katılımcı grubu, veri toplama aracı ve saklama planı birlikte sunulmalı; sahada bunlardan sapılması hâlinde ek onay alınmalıdır.
Katılımcı Verisinde Uygulanabilir Kurallar
- Aydınlatma ayrı, rıza ayrı: Katılımcıya araştırmanın amacı, verinin ne kadar süre saklanacağı ve kiminle paylaşılacağı sade dille anlatılmalı; anlatım metni imzalı olarak saklanmalıdır.
- Anonimleştirme baştan planlanmalı: Kimlik bilgisi ile yanıt setini ayrı dosyalarda tutmak, sonradan yapılan silme işlemlerinden daha güvenlidir.
- Ses ve görüntü kaydı ayrı izne tabidir: Mülakata katılma rızası, kayıt alınmasına rıza anlamına gelmez.
- Çocuklar ve kırılgan gruplar: Veli/vasi izni ve ek koruma tedbirleri gerekir.
- Ham veri paylaşımı: Proje ortaklarıyla paylaşımın koşulları yazılı olarak belirlenmelidir.
Yayın ve Rapor Aşamasında Kişilik Hakları
Sosyal araştırma raporlarında küçük yerleşim yerleri, tek işletmeli sektörler ya da az sayıda kişinin bulunduğu meslek grupları söz konusu olduğunda, isim verilmese bile kişi kolayca tanınabilir hâle gelir. Bu, dolaylı kimliklendirme riskidir ve kişilik haklarına saldırı iddiasına zemin hazırlar. Rapor yayımlanmadan önce, bir üçüncü kişinin metinden hareketle katılımcıyı tanıyıp tanıyamayacağı gözden geçirilmelidir. Kamuoyuna yönelik özetlerde kurum ve kişi adları yerine kategorik tanımlar tercih edilmelidir.
Sözleşmeli Araştırma Projelerinde Dört Kontrol
- Bulguları yayımlama serbestisinin sözleşmede korunup korunmadığı
- Fon sağlayan tarafın rapor içeriğine müdahale yetkisinin sınırı
- Verinin proje bitiminde kimde kalacağı ve imha takvimi
- Merkez adına imza atacak kişinin temsil yetkisinin dayanağı
Bu yazı genel bilgilendirme niteliğindedir. Araştırma projelerinde veri koruma ve yayın sorumluluğu, kullanılan yönteme ve katılımcı grubuna göre değiştiğinden, saha çalışması başlamadan önce hukuki değerlendirme alınması önerilir.