İbn Haldun Üniversitesi İslam ve Psikoloji Uygulama ve Araştırma Merkezi'ne ilişkin yönetmelik, disiplinlerarası bir alanda çalışma yürütecek bir birimi düzenler. Din psikolojisi, danışmanlık ve manevi destek gibi başlıklarda yapılan çalışmalar doğrudan insanla temas ettiğinden; etik onay, aydınlatılmış onam ve verinin korunması bu merkezler için teorik değil, günlük bir yükümlülüktür.
İnsan Katılımlı Araştırmada Ön Koşul
Anket, ölçek uygulaması, mülakat veya deneysel tasarım içeren her çalışma, veri toplanmadan önce etik kurul onayına sunulmalıdır. Onayın çalışma başladıktan sonra alınması, çoğu dergi ve fon kuruluşu tarafından kabul edilmediği gibi, katılımcı yönünden doğabilecek hukuki sorumluluğu da ortadan kaldırmaz. Onay başvurusunda; örneklem, ölçüm araçları, riskler ve verinin akıbeti açıkça anlatılmalıdır.
Dinî İnanca İlişkin Veri Özel Nitelikli Veridir
6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu, kişilerin dinî inancına ilişkin bilgileri özel nitelikli kişisel veri olarak sayar. Bu veriler, kanunda öngörülen istisnalar dışında ancak ilgilinin açık rızasıyla işlenebilir. Açık rızanın geçerli olması için bilgilendirmeye dayanması, belirli bir konuya ilişkin olması ve özgür iradeyle verilmesi gerekir. Ders notuna katkı ya da benzeri bir avantaj karşılığında alınan rıza, özgür irade tartışmasına açık hâle gelir.
Katılımcıya Sağlanması Gereken Güvenceler
- Çalışmadan istediği anda, gerekçe göstermeden ve zarar görmeden çekilebilme hakkı
- Verinin ne kadar süre saklanacağı ve nasıl imha edileceği bilgisi
- Kimlik bilgilerinin ayrıştırılması, mümkünse anonimleştirme
- Reşit olmayan katılımcılarda veli veya vasi onayının ayrıca alınması
Danışmanlık ve Manevi Destek Uygulamalarında Sınır
Merkez bünyesinde bireylere yönelik görüşme yapılıyorsa, bu faaliyetin psikolojik tedavi veya sağlık hizmeti niteliğine bürünmemesine dikkat edilmelidir. Ruh sağlığı alanında tanı koyma ve tedavi uygulama yetkisi, ilgili sağlık mevzuatıyla belirli meslek gruplarına tanınmıştır. Yetki sınırının aşılması, hem idari hem cezai sorumluluk doğurabilir. Risk taşıyan bir durum fark edildiğinde ise kişinin yetkili sağlık kuruluşuna yönlendirilmesi ve bu yönlendirmenin kayda geçirilmesi beklenir.
Veri Güvenliği İçin Asgari Uygulama
- Ham veriyi şifreli ortamda tutmak, erişim yetkilerini isimle sınırlamak
- Onam formlarını dijital veriden ayrı bir dosyada saklamak
- Yayın aşamasında tekil kişiye ulaştırabilecek ayrıntıları çıkarmak
Bu yazı yalnızca genel çerçeve sunmaktadır. Çalışmanın tasarımı, katılımcı grubu ve toplanan veri türü farklı yükümlülükler doğuracağından, proje öncesinde hem etik hem hukuki değerlendirme yapılması uygun olur.