Yaşlı bakımı alanında kurulan üniversite merkezleri, araştırma faaliyetinin yanında doğrudan kişilerle temas eden bakım, danışmanlık ve eğitim hizmetleri yürütür. Bu alanın hukuki özelliği, hizmet alanın bir kısmının fiil ehliyeti bakımından korunmaya ihtiyaç duymasıdır. Dolayısıyla merkez yönetmeliğinin idari çerçevesi kadar, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun ehliyet ve vesayet hükümleri de günlük uygulamada belirleyici olur.
Rıza Kimden Alınacak?
Bakım veya araştırma faaliyetine katılım için alınan rızanın geçerliliği, kişinin ayırt etme gücüne sahip olup olmamasına bağlıdır. Uygulamada üç durum ayrılmalıdır:
- Ayırt etme gücü tam olan yaşlı: rızayı bizzat verir, aile üyesinin onayı gerekmez
- Hakkında vesayet kararı bulunan kişi: vasinin yetkisi ve gerekiyorsa denetim makamı izni gündeme gelir
- Ayırt etme gücü tartışmalı, ancak vesayet kararı bulunmayan kişi: en riskli hâl
Üçüncü durumda merkezin, kişinin iradesini yok sayan bir uygulamaya girmemesi ve durumun hekim değerlendirmesiyle kayda geçirilmesi gerekir. Ailenin talebi tek başına hukuki dayanak oluşturmaz.
Sağlık Verisi ve Kayıt Güvenliği
Bakım kayıtları, ilaç takibi ve değerlendirme formları 6698 sayılı Kanun bakımından sağlık verisi niteliğindedir. Bu kayıtlara kimlerin erişebileceğinin rol bazında sınırlanması, araştırma amaçlı kullanımın ayrı bir onay ve anonimleştirme sürecine bağlanması gerekir. Aile üyelerinin bilgi talepleri de otomatik karşılanamaz; ilgili kişinin iradesi ya da varsa vasilik belgesi esas alınır.
Zarar Doğduğunda Sorumluluk Nasıl Kurulur?
Bakım hizmeti sırasında doğan zararlarda tartışma, hizmetin kamu hizmeti olarak yürütülüp yürütülmediği ve kusurun nerede oluştuğu üzerinde yoğunlaşır. Kamu üniversitesi bünyesinde yürütülen hizmetlerde hizmet kusuru esasına dayalı idari sorumluluk gündeme gelebilir; buna karşılık personelin görev dışına taşan kişisel kusuru ayrı değerlendirilir. Bu ayrımın sonucu, davanın hangi yargı kolunda ve kime karşı açılacağını belirler; yanlış merci seçimi zaman kaybına yol açar.
Merkez İçin Kayıt ve Süreç Disiplini
- Kabul aşamasında ehliyet durumunu ve rızayı belgeleyen form düzenleyin.
- Vesayet kararı varsa güncel tarihli belgeyi dosyaya ekleyin.
- Günlük bakım kayıtlarını, düzeltilemez biçimde ve saatiyle tutun.
- Olay ve düşme gibi durumlarda tutanağı aynı gün düzenleyin.
- Araştırma amaçlı veri kullanımını etik onay ve ayrı rıza ile ayrıştırın.
Bu kayıtlar, hem hizmet alan kişinin korunmasını hem de merkezin sonradan açılabilecek taleplere karşı savunmasını somut belgeye dayandırır.
Yukarıdaki değerlendirmeler alanın genel hukuki çerçevesine ilişkindir. Rıza, vesayet ve sorumluluk konuları somut olayın koşullarına göre önemli ölçüde değiştiğinden, fiilî bir uyuşmazlıkta ayrıntılı hukuki inceleme yapılması gerekir.