492 sayılı Harçlar Kanunu, mahkeme, icra dairesi, noter, tapu ve konsolosluk gibi birimlerin verdiği hizmetlerden alınacak harçların konusunu, yükümlüsünü ve ödeme zamanını belirler. Bir dosyanın kaderini bazen esastan çok usulden etkileyen kalem harçtır: eksik yatırılan harç, iddialar hiç tartışılmadan dosyanın işlemden kalkmasına yol açabilir.
Nispi Harç mı, Maktu Harç mı?
Harcın hesabı, talebin para ile ölçülebilir olup olmamasına göre değişir. Konusu belirli bir bedele bağlanabilen taleplerde harç dava değeri üzerinden oransal olarak, bedele bağlanamayan taleplerde ise sabit tutar üzerinden alınır. Uygulamadaki hataların çoğu, dilekçede gösterilen değerin gerçek talebi yansıtmamasından doğar.
- Alacak ve tazminat talepleri kural olarak oransal harca tabidir.
- Tespit, iptal veya bir hukuki durumun değiştirilmesine yönelik talepler çoğunlukla sabit harçla açılır.
- Aynı dilekçede birden fazla talep varsa her talep kendi niteliğine göre ayrı değerlendirilir.
Harç Hangi Aşamada Doğar?
Harç tek kalemde değil, yargılamanın farklı anlarında doğar: dosyanın açılışında başvurma harcı ve peşin alınan kısım, hüküm kurulduğunda karar ve ilam harcı, kanun yoluna gidildiğinde ise ayrıca istinaf veya temyiz harcı gündeme gelir. Kararın icraya konulabilmesi bakımından ilam harcının tamamlanmış olması ayrıca önem taşır.
Eksik Harç Bildirimi Geldiğinde İzlenecek Adımlar
- Bildirimdeki tutarın hangi harç kalemine ait olduğunu ayırt edin.
- Tanınan süreyi tebliğ tarihinden başlatarak takvime işleyin; son gün tatile denk gelirse takip eden iş gününü esas alın.
- Hesaplama hatalı görünüyorsa harcı yatırıp ayrıca itiraz yolunu kullanmak dosyayı ayakta tutar.
- Ödeme dekontunu dosya numarasıyla birlikte aynı gün dosyaya sunun.
Süresinde tamamlanmayan harç, dosyanın işlemden kaldırılmasıyla sonuçlanır; bu halde yenileme talebi de kendi süresine ve harcına tabidir.
Muafiyet, Adli Yardım ve Fazla Ödenen Harcın İadesi
Bazı kurumlar ve bazı işlemler kanunla harçtan bağışık tutulmuştur; ödeme gücü bulunmayan taraf ise adli yardım talebiyle harç yükünü erteletebilir. Fazla veya yersiz ödenen harçlar için iade istenebilir; ancak iade talebi belirli bir süreye bağlı olduğundan ödeme tarihinin ve makbuzun saklanması gerekir.
Tapu ve Noter İşlemlerinde Sık Görülen Yanılgı
Taşınmaz devirlerinde harcın gerçek devir bedeli yerine daha düşük bir değer üzerinden hesaplatılması yaygın bir hatadır. Sonraki incelemede matrah farkı tespit edilirse alıcı ve satıcı bakımından ek tahakkuk ve gecikme faizi doğar; ayrıca taraflar arasında ihtilaf çıktığında gerçek bedelin ispatı da güçleşir.
Buradaki açıklamalar genel niteliktedir; her dosyanın harç yükü talebin türüne, değerine ve işlemin yapıldığı birime göre değişir. Ödeme öncesinde hesaplamanın dosya özelinde teyit edilmesi yerinde olur.