5083 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Devletinin Para Birimi Hakkında Kanun, Türk Lirasından altı sıfırın kaldırılmasını ve yeni değerin bir milyon eski liraya eşit sayılmasını düzenlemiştir. Kanunun asıl hukuki önemi bu aritmetik dönüşüm değil, dönüşümün mevcut borç ilişkilerine nasıl yansıdığıdır. Eski tarihli sözleşmeler, senetler ve tapu şerhleri bugün hâlâ karşımıza çıkabildiği için düzenleme güncelliğini korur.
Dönüşüm Borcu Değiştirmez, Yalnızca İfadeyi Değiştirir
Para birimindeki değişiklik borcun kendisini sona erdirmez, azaltmaz veya artırmaz; yalnızca aynı değerin yeni birimle ifade edilmesini sağlar. Bu nedenle eski birimle düzenlenmiş bir senet ya da sözleşmenin, sırf eski ifadeyi taşıdığı için geçersiz olduğu iddiası hukuki dayanaktan yoksundur. Tartışma çıktığında bakılması gereken, dönüşümün doğru yapılıp yapılmadığı ve yuvarlamanın nasıl uygulandığıdır.
Uygulamada Hata Üreten Alanlar
- Eski tarihli kira sözleşmelerinde artış hesabının yanlış tabana oturtulması
- Uzun vadeli senet ve bonolarda rakam ile yazının birbirini tutmaması
- Tapu kütüğündeki eski birimli ipotek tutarlarının güncel karşılığının hesaplanması
- Muhasebe kayıtlarında yuvarlama farklarının kümülatif olarak büyümesi
- Miras ve ortaklığın giderilmesi dosyalarında eski tarihli değer tespitlerinin doğrudan kullanılması
Kambiyo Senetlerinde Özel Dikkat
Senetlerde rakam ile yazı arasında çelişki bulunması halinde uygulanacak kural, para birimi değişikliğinden bağımsız olarak kambiyo hukukunun kendi kurallarıdır. Eski birimle yazılmış bir senette çelişki iddiası ileri sürüldüğünde, düzenleme tarihinin dönüşüm öncesine mi sonrasına mı denk geldiği belirleyici olur. Bu nedenle senedin tanzim tarihi, itirazın ilk incelenecek unsurudur.
Eski Belgeyle Karşılaşınca İzlenecek Yol
- Belgenin tanzim tarihini tespit edin ve dönüşüm dönemine göre konumlandırın.
- Tutarı hem eski hem yeni birimle ayrı ayrı yazarak dosyaya bir dönüşüm notu ekleyin.
- Faiz işletilecekse, faizin hangi tarihten itibaren hangi tutar üzerinden hesaplandığını gösterin.
- Karşı tarafa yapılacak ihtarnamede tutarı yeni birimle ve dönüşüm açıklamasıyla birlikte belirtin.
İhtilafın Mahkemeye Taşınması Halinde
Alacağın miktarına ilişkin uyuşmazlıklarda hesaplama genellikle bilirkişi incelemesiyle netleşir. Bu aşamada tarafın yapması gereken, kendi hesabını adım adım gösteren bir tablo sunmaktır; sadece sonuç rakamı bildiren beyanlar çoğu zaman denetlenebilir bulunmaz. Hesap raporuna itiraz edilirken hangi kalemin hangi nedenle hatalı olduğunun tek tek belirtilmesi gerekir.
Bu açıklamalar genel bilgi amaçlıdır. Elinizdeki belgenin tarihi, türü ve içerdiği kayıtlar sonucu değiştirebileceğinden, somut alacak veya borç ilişkiniz için belge üzerinden hukuki değerlendirme yaptırmanız önerilir.