5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu, Türk vatandaşlığının hangi hâllerde kazanıldığını, kaybedildiğini ve bu işlemlerde hangi idari makamın karar verdiğini düzenler. Uygulamada dosyaların önemli bölümü esasa ilişkin tartışmadan çok belge eksikliği, hatalı nüfus kaydı ve süre yönetimi nedeniyle olumsuz sonuçlanır.
Vatandaşlığın Kazanılma Yolları
Kanun iki temel eksen kurar: doğumla kazanma ve sonradan kazanma. Doğumla kazanmada esas olan soybağıdır; ana veya babadan birinin Türk vatandaşı olması yeterlidir. Türkiye'de doğan ve doğumla başka hiçbir devletin vatandaşlığını kazanamayan çocuk bakımından ise vatansızlığı önleyen hüküm devreye girer.
Sonradan kazanmanın başlıca yolları şunlardır:
- Yetkili makam kararıyla genel başvuru yolu (ikamet, geçim, genel sağlık ve genel ahlak ölçütleri birlikte aranır)
- İstisnai yol (nitelikli kişiler ve belirlenen yatırım türleri bakımından)
- Türk vatandaşı ile evlilik yoluyla başvuru (fiilen devam eden aile birliği şartı)
- Evlat edinilme yoluyla küçüğün kazanması
- Seçme hakkının kullanılması ve önceden kaybedenler için yeniden kazanma
Dosyada En Sık Görülen Eksikler
Başvurunun reddi çoğu kez maddi koşulun yokluğundan değil, dosyanın ispat gücünden kaynaklanır. Yurt dışından gelen belgelerde apostil veya konsolosluk onayının bulunmaması, isim ve doğum tarihi farklılıklarının kayıt düzeltme davasıyla giderilmemiş olması, ikametin fiilen kesintili olduğunun giriş-çıkış kayıtlarından anlaşılması sık rastlanan sorunlardır. Evliliğe dayalı başvurularda ise birlikte yaşamanın gerçekliği ayrı bir araştırma konusudur; muvazaa şüphesi doğuran tespitler dosyanın seyrini tamamen değiştirir.
Kaybettirme, İptal ve Doğurduğu Sonuçlar
Vatandaşlık yalnızca kazanılmaz; kişinin talebiyle çıkma, kanunda sayılan hâllerde kaybettirme ve yanıltıcı beyan veya sahte belge tespit edildiğinde işlemin iptali gündeme gelebilir. İptal kararının etkisi, kural olarak vatandaşlığın kazanıldığı andan itibaren doğar. Bu nedenle ilk başvuruda verilen beyanların doğruluğu, yıllar sonra dahi sonuç doğuran bir konudur.
Mavi Kart ve Kazanılmış Haklar
Çıkma izni alarak vatandaşlıktan ayrılanlara tanınan mavi kart, askerlik, seçme-seçilme ve kamu görevine girme dışındaki birçok hakkın korunmasını sağlar. Miras, taşınmaz edinimi ve sosyal güvenlik yönünden doğan tereddütlerde kartın ibrazı ile nüfus kaydının uyumlu olması aranır; kayıtlar arasındaki çelişki tapu ve sosyal güvenlik işlemlerinde tıkanmaya yol açar.
Olumsuz Karara Karşı Yol
Başvurunun reddi bir idari işlemdir. Bu işleme karşı idare mahkemesinde iptal davası açılabilir; İdari Yargılama Usulü Kanunu'ndaki genel dava açma süresi tebliğ tarihinden itibaren altmış gündür. Süre kaçırıldığında esas haklı olsa dahi dava usulden reddedilir. Bu nedenle tebligatın kime, nereye ve hangi tarihte yapıldığı ilk kontrol edilmesi gereken noktadır.
Buradaki açıklamalar genel bilgilendirme niteliğindedir. Vatandaşlık dosyaları kişinin kimlik geçmişi, ikamet kayıtları ve aile durumuna göre ciddi biçimde farklılaştığından, başvuru veya dava öncesinde dosyanızın bir hukukçu tarafından incelenmesi yerinde olur.