6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, iş sağlığı ve güvenliğini yalnızca sanayi işletmelerine özgü bir konu olmaktan çıkarıp kural olarak tüm işyerlerini ve tüm çalışanları kapsayan bir yükümlülük rejimi haline getirmiştir. Kanunun mantığı ceza vermek değil, zararın doğmasından önce riskin öngörülüp ortadan kaldırılmasıdır. Bu rehber, işverenin somut yükümlülüklerini ve ihmal halinde karşılaşılan sonuçları uygulamaya dönük biçimde ele alır.
Risk Değerlendirmesi: Sistemin Temel Taşı
İşveren, işyerindeki tehlikeleri belirlemek ve bunların yol açabileceği zararları öngörerek önlem almakla yükümlüdür. Risk değerlendirmesi bir kez yapılıp dosyaya kaldırılan belge değildir; işyerinin tehlike sınıfına göre belirlenen aralıklarla, ayrıca iş kazası, yeni makine kurulumu veya üretim yönteminin değişmesi gibi hallerde yenilenmesi gerekir. İş kazası sonrası açılan tazminat davalarında ilk incelenen belgelerden biri, kaza tarihinde geçerli ve gerçekten güncellenmiş bir risk değerlendirmesinin bulunup bulunmadığıdır.
Tehlike Sınıfı ve Profesyonel Görevlendirme
- İşyerleri az tehlikeli, tehlikeli ve çok tehlikeli olarak sınıflandırılır; yükümlülüklerin ağırlığı bu sınıfa göre değişir.
- İşveren, iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirmek, gerektiğinde diğer sağlık personelinden yararlanmakla yükümlüdür.
- Elli ve daha fazla çalışanın bulunduğu ve altı aydan fazla süren işlerin yapıldığı işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliği kurulu oluşturulur.
- Çalışanlara işe başlarken ve düzenli aralıklarla eğitim verilmesi ve bunun belgelendirilmesi zorunludur.
İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirimi
İşveren, bütün iş kazalarının ve meslek hastalıklarının kaydını tutmak, gerekli incelemeyi yapmak ve rapor düzenlemekle yükümlüdür. İş kazası, kazadan sonraki üç iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumu'na bildirilmelidir. Bildirimin yapılmaması yalnızca idari para cezası doğurmaz; olayın kaza niteliği sonradan tartışmalı hale gelir ve çalışanın sigorta haklarına erişimi gecikir. Bu nedenle kaza anına ilişkin tutanak, tanık beyanları ve varsa kamera kaydı gecikmeksizin muhafaza altına alınmalıdır.
Çalışmaktan Kaçınma Hakkı ve İşin Durdurulması
Ciddi ve yakın tehlike ile karşılaşan çalışan, kurula veya işverene başvurarak durumun tespitini ve gerekli tedbirin alınmasını isteyebilir; tedbir alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir. Bu süredeki ücret ve diğer hakları saklıdır. Denetim sonucunda hayati tehlike tespit edilirse işin bir bölümünde ya da tamamında iş durdurulabilir. Durdurma kararına karşı, kanunda öngörülen kısa süre içinde iş mahkemesine itiraz edilebilir; itiraz yürütmeyi kendiliğinden durdurmadığından, tedbirlerin tamamlanıp durdurmanın kaldırılması için eş zamanlı çalışılmalıdır.
İhmalin İş Hukuku ve Ceza Hukuku Sonuçları
- Yükümlülüklerin ihlali, fiilin niteliğine ve tekrarına göre değişen idari para cezalarına yol açar.
- Kaza halinde işverenin kusuru, maddi ve manevi tazminat ile Kurumun rücu talebinin dayanağı olur.
- Aynı olay, taksirle yaralama veya ölüme neden olma bakımından ayrıca ceza soruşturmasına konu olabilir.
- Alınmayan tedbir nedeniyle iş sözleşmesini fesheden çalışan, haklı fesih iddiasını bu belgelere dayandırır.
Bu metin genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. İşyerinizin tehlike sınıfı, çalışan sayısı ve faaliyet konusu yükümlülüklerin kapsamını doğrudan değiştirdiğinden, denetim veya kaza sonrası süreçlerde dosyanıza özgü hukuki destek almanız önerilir.