Türkiye Cumhuriyeti limanlarını, hava üslerini ve hava alanlarını ziyaret edecek veya karasularında hareket yapacak yabancı deniz ve hava kuvvetlerinin uyması gereken hususlara dair yönetmelik, askerî nitelikli yabancı unsurların ülke ülkesine girişini izne ve belirli kurallara bağlayan bir düzenlemedir. Konu, iç hukuk ile uluslararası hukukun kesiştiği ve tarafı olunan antlaşmaların belirleyici olduğu bir alandır.
İzin Rejiminin Mantığı
Egemenlik ilkesi gereği, bir devletin karasularına ve hava sahasına yabancı askerî gemi veya uçağın girişi kural olarak izne tabidir. İzin başvurusunun diplomatik kanaldan, belirli bir süre önceden ve ziyaretin amacı, süresi, personel ve teçhizat bilgileriyle birlikte yapılması beklenir. Bu bilgilerin eksik veya gerçeğe aykırı bildirilmesi, iznin geri alınmasına ve ziyaretin sonlandırılmasına yol açabilir. Ticaret gemileri için tanınan zararsız geçiş rejimi ile askerî gemilere ilişkin rejimin aynı olmadığı, uygulamada en sık karıştırılan noktadır.
Ziyaret Sırasında Uygulanan Kurallar
- Belirlenen demirleme ve park sahaları dışına çıkılmaması
- Silah, mühimmat ve tehlikeli madde taşınmasına ilişkin bildirim yükümlülükleri
- Ölçüm, sondaj, araştırma ve fotoğraf/görüntü kaydı faaliyetlerine getirilen sınırlamalar
- Sağlık, gümrük ve pasaport kontrolüne ilişkin usuller
- İnsansız hava araçları ve haberleşme cihazlarının kullanımına dair kısıtlar
Personelin İşlediği Fiillerde Yargı Yetkisi
Ziyaret sırasında yabancı personelin karıştığı bir olayda hangi devletin yargı yetkisini kullanacağı, tek başına iç mevzuattan çıkarılamaz. Türk Ceza Kanunu'ndaki yer bakımından uygulama kuralları ile taraf olunan uluslararası antlaşmalardaki yargı yetkisi hükümleri birlikte değerlendirilir. Fiilin görev sırasında mı yoksa görev dışında mı işlendiği, mağdurun kim olduğu ve fiilin niteliği bu değerlendirmede belirleyici unsurlardır. Bu nedenle olayın hemen ardından tutulan tutanağın, fiilin işlendiği yeri ve zamanı kesin biçimde göstermesi kritik önemdedir.
Zarar Doğduğunda Tazmin Yolu
- Zararın türünün belirlenmesi: kişiye yönelik zarar, çevresel zarar veya malvarlığı zararı.
- Zararın idari makamlarca tutanakla tespiti ve teknik ölçümlerin gecikmeksizin yapılması.
- Antlaşmalarda öngörülen özel tazmin mekanizmasının bulunup bulunmadığının incelenmesi.
- Yerel düzeyde açılacak davada, husumetin doğru tarafa yöneltilmesi.
Deniz kirliliği gibi delillerin hızla kaybolduğu olaylarda, numune alma ve tespit işleminin ilk saatlerde yapılmaması, sonraki tüm hukuki süreci zayıflatır.
Yerel Menfaat Sahiplerinin Konumu
Liman bölgesindeki balıkçılık faaliyetinin, ticari deniz taşımacılığının veya turizm işletmelerinin ziyaret nedeniyle kısıtlanması hâlinde, kısıtlamayı getiren idari işleme karşı menfaati ihlal edilenlerin idari yargıda dava açma imkânı gündeme gelebilir. Burada da işlemin ilan veya tebliğ tarihi, süre hesabının başlangıcını belirler.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Uluslararası unsurlu askerî ziyaret ve yargı yetkisi meseleleri, yürürlükteki antlaşma metinlerine göre değiştiğinden, somut bir olayda mutlaka uzman hukuki görüşe başvurulmalıdır.