Bazı anlaşmaların yürürlüğe girdiği tarihlerin tespit edilmesine ilişkin karar, ilk bakışta teknik bir duyuru gibi görünse de uygulama açısından son derece işlevseldir. Bir milletlerarası anlaşmanın hangi tarihten itibaren hüküm doğurduğu; vergi, sosyal güvenlik, tanıma-tenfiz ve yatırım uyuşmazlıklarında doğrudan sonuç değiştirir.
İmza, onay ve yürürlük aynı şey değildir
Bir anlaşma bakımından imza tarihi, onay işlemlerinin tamamlandığı tarih ve fiilen yürürlüğe girdiği tarih birbirinden farklıdır. Anlaşmaların çoğu, tarafların iç hukuk süreçlerini tamamladıklarını karşılıklı bildirmesinden sonraki belirli bir süre geçince yürürlüğe girer. Bu nedenle yürürlük tarihini gösteren tespit kararları, uygulayıcı için kesinlik sağlayan referans noktasıdır.
Anayasal çerçeve
Anayasa'nın 90. maddesi uyarınca usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası anlaşmalar kanun hükmündedir ve bunlar hakkında Anayasa'ya aykırılık iddiasıyla Anayasa Mahkemesi'ne başvurulamaz. Temel hak ve özgürlüklere ilişkin anlaşmalarla kanunların çatışması halinde anlaşma hükümlerinin esas alınacağı da aynı maddede düzenlenmiştir. Bu güç, ancak anlaşma yürürlükte olduğu sürece söz konusudur.
Yürürlük tarihinin sonuç doğurduğu tipik alanlar
- Çifte vergilendirmeyi önleme anlaşmalarında hangi vergilendirme döneminin kapsandığı
- Sosyal güvenlik anlaşmalarında yurt dışı hizmet sürelerinin birleştirilmesi
- Adli yardımlaşma ve tebligat anlaşmalarında hangi taleplerin yeni usule tabi olacağı
- Yatırım ve ticaret anlaşmalarında uyuşmazlık çözüm mekanizmasına erişim
Zaman bakımından uygulama sorunu
Anlaşmalar kural olarak yürürlük tarihinden önceki olaylara uygulanmaz. Ancak bazı metinler, yürürlükten önce doğmuş fakat devam eden hukuki ilişkiler için özel geçiş hükümleri içerir. Bir talebi hazırlarken önce olayın tarihi, sonra anlaşmanın yürürlük tarihi, en sonunda da varsa geçiş hükmü karşılaştırılmalıdır.
Uygulayıcı için kontrol listesi
- Anlaşmanın Resmî Gazete'de yayımlandığı tarihle yürürlük tarihini ayrı ayrı not edin.
- Karşı taraf devletin de yürürlük şartlarını tamamlayıp tamamlamadığını kontrol edin.
- Anlaşmanın sonraki protokollerle değiştirilip değiştirilmediğine bakın.
- Dilekçenizde anlaşmanın adını, tarafını ve yürürlük tarihini birlikte belirtin.
Bu metin genel bilgilendirme sunmaktadır; somut bir anlaşmanın kapsamı ve zaman bakımından uygulanması konusunda resmî metnin ve varsa protokollerinin incelenmesi, gerektiğinde hukuki görüş alınması yerinde olur.