Yargıtay 10. Hukuk Dairesi E.2024/13034 K.2024/13558

Bölge Adliye Mahkemesi kararı davalılar vekilleri tarafından temyiz edilmekle; kesinlik, süre, temyiz şartı ve diğer usul eksiklikleri yönünden yapılan ön inceleme sonucunda, temyiz dilekçelerinin kabulüne karar verildikten ve Tetkik Hâkimi ... tarafından hazırlanan rapor dinlendikten sonra dosyadaki belgeler incelenip gereği düşünüldü:

I. DAVA

Davacı vekili dava dilekçesinde; davacının 1992 yılından 15.09.2008 tarihine kadar ... olarak çalıştığı, bu çalışması sebebiyle emekli olduğunu ancak tavan primden yaptırılması gereken primlerinin tabandan yatırıldığını, bu sebeple emsallerinden düşük maaş aldığını, brüt ücret üzerinden bildirilmesi gereken kazancın hatalı işlemle net ücretler üzerinden bildirildiğini belirterek, prime esas aylık kazançlarının tespiti ile maaşının gerçek değer üzerinden hesaplanmasına karar verilmesini talep etmiştir.

II. CEVAP

1- Davalı ... vekili cevap dilekçesinde; davacı tarafından maaş intibakı amacıyla açılan davanın yerinde olmadığını, davacının şahsi sicil dosyasında işe girdiği tarihin, hizmet süresinin ve hak ettiği ücretlerin açık ve kesin olduğunu, müvekkili belediye muhasebesince gerçekleştirilen işlemlerde herhangi bir hata olmadığını beyanla davanın reddini istemiştir.

2- Davalı Kurum vekili cevap dilekçesinde, dava dilekçesinin yeterince açık olmadığını, davacının hangi yıllarda ne kadar eksiklik olduğu konusunda açıklama yapması gerektiğini, davanın hizmet tespiti niteliğinde olduğun, bu sebeple yargıtay görüşleri doğrultusunda özel bir duyarlılık ve resen araştırılması gerektiğini, 5 yıllık hak düşürücü sürenin geçmiş olduğunu, Kurum kayıtlarına göre 2008 yılı 4. ayına ait davacının prime esas kazancının o dönemdeki asgari ücretin 2 katı olduğunu, işçinin her aldığı ödemenin prime esas kazanca dahil edilmeyeceğini, Kurum kendisine bildirilen kazanç tutarı ve prime göre işlem yaptığını, Kurumun bu işlemlerde bir kusurunun bulunmadığını beyanla davanın reddini istemiştir.

III. İLK DERECE MAHKEMESİ KARARI

İlk Derece Mahkemesinin yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararı ile; prime esas kazanç tutarları bakımından davanın kısmen kabul kısmen reddine karar verilerek davacının davalı ... başkanlığına ait iş yerinde diğer davalı SGK Başkanlığına bildirilenler dışında; 1992/2. dönem ile 2008/09. aylar arasında ay be ay fark prime esas kazanç miktarları hükümde gösterilmiş, 13.10.2020 havale tarihli bilirkişi raporu kararın eki sayılmıştır.

IV. İSTİNAF

İlk Derece Mahkemesininyukarıda belirtilen kararına karşı süresi içinde davalılar vekilleri tarafından istinaf başvurusunda bulunulması üzerine Bölge Adliye Mahkemesinin yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararı ile davalılar vekilerinin istinaf başvurusunun, HMK'nın 353/1-b maddesinin (1) numaralı bendi uyarınca esastan reddine karar verilmiştir.

V. TEMYİZ

A. Temyiz Sebepleri

1. Davalı ... vekili temyiz dilekçesinde; davacının kazanç miktarının eksik bildirildiğinden bahisle bu davayı açtığını, davanın nitelik itibariyle hizmet tespit davası olduğunu, Yargıtayın yerleşik içtihatlarına göre mahkemenin resen araştırma yapması gerektiği bordro banka hesap ve tanık hususunda gerekli araştırmaları yapması gerekirken araştırmalar yapılmadan karar verildiğini, ayrıca hak düşürücü sürenin geçmiş olduğunu, davacı işçinin işyeri sicil dosyası, işe girdiği tarih, hizmet süresi ve hakettiği ücretlerin açık olduğunu, davacının aldığı brüt ücretin tamamının Kuruma bildirilmesi ve bunun işçinin prime esas kazancına yansıtılmasının mümkün olmadığını beyan etmektedir.

2. Davalı Kurum vekili temyiz dilekçesinde.

Kurumun prime esas kazancın belirlenmesinde davalı ... tarafından bildirilen miktarlar ile bağlı olup, davacının prime esas kazancının tespiti konusunda farklı bir miktarın mevcudiyetine dair müvekkil Kurumun araştırma yapma yükümlülüğü söz konusu olmadığını, Kurumun ihtilafa sebebiyet vermesi mümkün olmadığı gibi davanın açılmasına sebebiyet verme gibi bir durum da söz konusu olmadığını, hal böyle olunca mahkemece yapılan yargılama kapsamında ise bu hususlara dair gerekli, yeterli ve detaylı araştırma ve inceleme yapılmaksızın karar verildiğini,

mahkemece yapılan yargılama kapsamında dosyaya ibraz olunan bilirkişi raporlarına karşı beyan ve itirazlarını sunduklarını ancak Mahkemece yapılan yargılama kapsamında beyan ve itirazlarına dair gerekli, yeterli ve detaylı araştırma ve inceleme yapılmaksızın herhangi bir değerlendirme yapılmaksızın karar verildiğini beyan etmektedir.

B. Değerlendirme ve Gerekçe

Uyuşmazlık, prime esas kazancın tespiti istemine ilişkindir.

İnceleme konusu dosyada; davacının 1992/ 1 de 10 gün , 1992 / 2 de 116 gün , 1992 / 3 te 52 gün , 1993 / 1 ile 2008 / 1 arasında 12.09.2008 çıkış olmak üzere bildirimlerinin olduğu , ... Sendikasına ise 27.06.2000 tarihinden itibaren sendika üyesi olup, toplu iş sözleşmesinden yararlandığı anlaşılmaktadır.

Davanın yasal dayanağı, sigortalılar ile işverenlerin Sosyal Güvenlik Kurumuna ödeyecekleri primlerin hesabında sigorta primine esas olan sigortalı kazançlarının nelerden ibaret olduğu ve bunun istisnalarını gösteren (mülga) 506 sayılı Kanun'un 77. maddesi ile 5510 sayılı Kanun'un 80. maddesidir.

Mülga 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu'nun 4958 sayılı Kanun’un 36. maddesi ile değişik 77. maddesi “Sigortalılarla işverenlerin bir ay için ödeyecekleri primlerin hesabında:

a) Sigortalıların o ay için hak ettikleri ücretlerin,

b) Prim, ikramiye ve bu nitelikteki her çeşit istihkaktan sigortalılara o ay içinde ödenenlerin,

c) İdare veya kaza mercilerince verilen karar gereğince (a) ve (b) fıkralarında yazılı kazançlar niteliğinde olmak üzere sigortalılara o ay içinde yapılan ödemelerin, brüt toplamı esas alınır.

Şu kadar ki, ölüm, doğum ve evlenme yardımları, yolluklar, kıdem, ihbar ve kasa tazminatları, aynî yardımlar ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nca miktarları yıllar itibariyle belirlenecek yemek, çocuk ve aile zamları, sigorta primlerinin hesabına esas tutulacak kazançların aylık tutarının tespitinde nazara alınmaz. Bunların dışında her ne ad altında ödeme yapılırsa yapılsın tüm ödemeler prime tabi tutulur...” hükmünü içermektedir.

Madde hükmünde belirtilen “ayni yardımlardan” amaç, sosyal veya kişisel bir ihtiyacın karşılanması yolunda yapılan yardım niteliğinde olmasıdır. Yardımın ayni veya parasal olarak yapılmasının bir önemi bulunmamaktadır. Somut biçimde belli edilmiş bir ihtiyaca yönelik yardımlar ayni yardım olarak kabul edilmeli ve prim hesabında dikkate alınmamalıdır. Bu anlamda, sosyal yardım adı altında ödenen “izin harçlığı, bayram harçlığı ve öğrenim yardımı” anılan yasa hükmü kapsamında ayni yardım özelliğinde olması nedeniyle, sigortalının (ücret) gelirine dahil değildir ve prime esas kazanca dahil edilmez. (10. H.D.'sinin 2009/5052 E., 2011/4939 K. sayılı kararı)

Görüldüğü üzere, anılan madde hükmünde hangi kazançların prim hesabına esas alınamayacağı sayma yöntemiyle belirlenmiş olup, Türk pozitif hukukunda egemen olan kurala göre, ayrık hükümler genişletici değil, daraltıcı yoruma tabidirler ve anılan kural, 23.05.1960 tarihli 11/10 sayılı Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararında da vurgulanmıştır.

Bu kararda sigortalılara ödenen yemek paralarının ayni yardım niteliğinde bulunduğu sonucuna varılmış ve prime esas kazancın belirlenmesinde dikkate alınamayacağı görüşü benimsenmiştir.

Bunun dışında Yargıtay uygulamasında bazı kararlarda, teknik personele ödenen şantiye ve arazi zammını, hasta sigortalıya ödenen geçici iş göremezlik ödeneği, toplu iş sözleşmesi gereğince sigortalıya ödenen araç ücreti, çiğden verilen erzak, elbise dikiş ücreti, yakacak ve yakıt parası ve toplu iş sözleşmesi gereğince sigortalıya ödenen yemek parası aynî yardım niteliğinde görülmüştür.

Yine somut bir biçimde belli bir ihtiyaca yönelik, ayni yardım niteliğinde olan giyim yardımı da sigorta primlerinin hesabına esas tutulacak kazançlardan değildir. (10. H.D.'sinin 2014/1398 E., 2014/6794 K. sayılı kararı)

İkramiye adı atındaki ödemeler ise.

11.07.1956 tarihli Resmi Gazetede yayınlanarak yürürlüğe giren 6772 sayılı Kanun'un 1. maddesi ile “… belediyeler ve bunlara bağlı teşekküler, 3460 ve 3659 sayılı Kanunların şümulüne giren İktisadi Devlet Teşekkülleri ve diğer bilcümle kurum, banka, ortaklık ve müesseselerinde müstahdem olanlardan İş Kanununun şümulüne giren veya girmeyen yerlerde çalışmakta olan ve İş Kanunu'nun muaddel birinci maddesindeki tarife göre işçi vasfında olan kimselere, ücret sistemleri ne olursa olsun, her yıl için birer aylık istihkakları tutarında ilave tediye yapılır.” hükmü getirilmiş, anılan Kanunun 4. maddesinin 2. fıkrasında ise “.

Bu tediyelerden çeşitli işçi sigortalarının icabettirdiği primler kesilmez ve bu paralar borç için haczedilemez.” düzenlemesine yer verilmiştir.

Kanun gereğince, maddenin 2. fıkrasındaki istisnalara girmemesi koşuluyla hizmet akdi karşılığı elde edilen her türlü gelirden sigorta primi kesilmesi söz konusu olmaktadır.

506 sayılı Kanun'da ücretin tanımı yapılmamıştır. Fakat 506 sayılı Kanun'un 77. maddesinin birinci fıkrasının a alt bendinde sözü edilen “ücretler” kavramı içine asıl ücretle birlikte, fazla çalışma ücreti, hafta tatili ücreti, ulusal bayram ve genel tatil ücretleri gibi ücretlerinde girdiği kabul olunmaktadır. Bu ücretlerin sigortalıya fiilen ödenmesi şart olmayıp, onun adına o ay için tahakkuk ettirilmiş olması prime esas kazanca dahil edilmesi için yeterlidir.

Asıl ücretin eki niteliğinde bulunan prim ve ikramiyeler, prime esas kazançlar olarak brüt tutarları üzerinden ödendikleri aylar itibariyle prime esas tutulur. Bunların tahakkuk etmiş olması prime esas tutulmaları için yeterli olmamakta “ödenmiş olması da” aranmaktadır. (m.77/I-b).

İdare veya kaza mercileri tarafından verilen karar uyarınca sigortalılara yapılan ödemeler (a) ve (b) bentlerinde öngörülen ücret türlerinden ayrımsızdır. Fark, bunların yönetim ve yargı mercilerince verilmiş kararlardan kaynaklanmalarıdır.

İşveren ile sigortalı işçi arasında “fazla çalışma ücreti” veya “prim, ikramiye” gibi konularda uyuşmazlık çıkar ve Mahkemece, bu işçilik haklarının ödenmesine karar verilir ve sigorta primlerinin ödeneceği ay içinde bu paralar sigortalıya verilirse, bu ödemelerde prim matrahına dahil edilerek, prim hesabında göz önünde tutulur. Bu tür kazançlara salt hak kazanmak, bu kazançların prime esas alınması için yeterli bulunmamaktadır (Mustafa Çemberci, Sosyal Sigortalar Kanunu Şerhi, Olgaç Matbaası, 1985 Baskı, s.439)

Öte yandan 01.07.2008 tarihi itibarıyla yürürlüğe giren 5510 sayılı Kanun’un 80. maddesi “4'. maddenin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamındaki sigortalıların prime esas kazançları aşağıdaki şekilde belirlenir.

a) Prime esas kazançların hesabında;

1) Hak edilen ücretlerin,

2) Prim, ikramiye ve bu nitelikteki her çeşit istihkaktan o ay içinde yapılan ödemelerin ve işverenler tarafından sigortalılar için özel sağlık sigortalarına ve bireysel emeklilik sistemine ödenen tutarların,

3) İdare veya yargı mercilerince verilen karar gereğince yukarıdaki (1) ve (2) numaralı alt bentlerde belirtilen kazançlar niteliğinde olmak üzere sigortalılara o ay içinde yapılan ödemelerin, brüt toplamı esas alınır.

b) Ayni yardımlar ve ölüm, doğum ve evlenme yardımları, görev yollukları, seyyar görev tazminatı, kıdem tazminatı, iş sonu tazminatı veya kıdem tazminatı mahiyetindeki toplu ödeme, keşif ücreti, ihbar ve kasa tazminatları ile Kurumca tutarları yıllar itibarıyla belirlenecek yemek, çocuk ve aile zamları, işverenler tarafından sigortalılar için özel sağlık sigortalarına ve bireysel emeklilik sistemine ödenen ve aylık toplamı asgari ücretin % 30’unu geçmeyen özel sağlık sigortası primi ve bireysel emeklilik katkı payları tutarları, prime esas kazanca tabi tutulmaz.

c) (b) bendinde belirtilen istisnalar dışında her ne adla yapılırsa yapılsın tüm ödemeler ile ayni yardım yerine geçmek üzere yapılan nakdi ödemeler prime esas kazanca tabi tutulur. Diğer kanunlardaki prime tabi tutulmaması gerektiğine dair muafiyet ve istisnalar bu Kanunun uygulanmasında dikkate alınmaz.

d) Ücretler hak edildikleri aya mal edilmek suretiyle prime tabi tutulur. Diğer ödemeler ise öncelikle ödendiği ayın kazancına dahil edilir ve ücret dışındaki bu ödemelerin yapıldığı ayda üst sınırın aşılması nedeniyle prime tabi tutulamayan kısmı, ödemenin yapıldığı ayı takip eden aydan başlanarak iki ayı geçmemek üzere üst sınırın altında kalan sonraki ayların prime esas kazançlarına ilâve edilir.

Toplu iş sözleşmelerine tabi işyerleri işverenlerince veya kamu idareleri veya yargı mercilerince verilen kararlara istinaden, sonradan ödenen ücret dışındaki ödemelerin hizmet akdinin mevcut olmadığı veya askıda olduğu bir tarihte ödenmesi durumunda, 82. madde hükmü de nazara alınmak suretiyle prime esas kazancın tabi olduğu en son ayın kazancına dahil edilir.

Bu durumlarda sigorta primlerinin, yukarıda belirtilen mercilerin kararlarının kesinleşme tarihini izleyen ayın sonuna kadar ödenmesi halinde, gecikme cezası ve gecikme zammı alınmaz ve 102 nci madde hükümleri uygulanmaz." hükmünü içermektedir.

Somut uyuşmazlıkta, dosya içerisinde mevcut Toplu İş Sözlemesinde ödenmesi kararlaştırılan ücretlere göre hesaplama yapıldığı, mahkemece de bilirkişi raporundaki tespitlere iştirak edilerek davanın kabulüne karar verilmiş ise de karar eksik araştırma ve incelemeye dayalıdır.

Bu kapsamda mahkemece, öncelikle davacıya ait talep döneminin tamamını kapsayacak şekilde ücret bordrolarının , dava dışı ...'in dosyasının bir örneğinin ,davacının 27.06.2000 tarihinden önce sendika üyesi olup olmadığı hususuna ilişkin bilgi ve belgelerin, öte yandan, dosya kapsamından, 15.02.2013 tarihli Kurumca denetim yapıldığı anlaşılmakla, bu denetim raporunun tamamının, ayrıca davacıya toplu iş sözleşmeleri kapsamında ödeme yapılıp yapılmadığı sorularak buna ilişkin bilgi ve belgelerin, tamamı ile celp edilerek tüm bu hususlar irdelenmek suretiyle,

bordrolarda belirlenen işçilik alacakları da gözetilmek suretiyle uyuşmazlık konusu döneme ait tüm banka kayıtları incelenerek, davacının sendikaya üye olduğu tarih ve toplu iş sözleşmesinden yararlanıp yararlanmadığı araştırılarak Toplu İş Sözleşmesi hükümleri uyarınca hak kazanıldığı belirtilen ücret ve yardımların ait oldukları dönem itibariyle prime esas kazanç matrahına dahil olup olmadıkları da her bir alacak yönünden belirlenerek hazırlanacak bilirkişi raporu uyarınca yapılacak değerlendirme sonucu karar verilmesi gerekmektedir.

Mahkemece yukarıda belirtilen hukuki ve maddi olgular gözetilmeksizin yazılı şekilde karar verilmesi usul ve yasaya aykırı olup, bozma nedenidir.

VI. KARAR

Açıklanan sebeplerle; 1-Temyiz olunan İlk Derece Mahkemesi kararına karşı istinaf başvurusunun esastan reddine ilişkin Bölge Adliye Mahkemesi kararının ORTADAN KALDIRILMASINA, İlk Derece Mahkemesi kararının BOZULMASINA, Temyiz harcının istek halinde ilgilisine iadesine,