Abdullah Mehdi ve Diğerleri Başvurusu (B. No: 2018/4828)

I. BAŞVURUNUN

KONUSU

1. Başvuru; öldürülme veya kötü muameleye maruz kalma

riski bulunan ülkeye sınır dışı etme kararı verilmesi ve geri gönderme

merkezindeki tutulma koşulları nedenleriyle kötü muamele yasağının, idari

gözetim altında tutmanın hukuki olmaması nedeniyle de kişi hürriyeti ve

güvenliği hakkının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.

II. BAŞVURU

SÜRECİ

2. Başvurulara ait başvuru formu ve eklerinin idari

yönden yapılan ön incelemesinden sonra başvurular Komisyonlara sunulmuştur.

3. Başvurucular, Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü’nün (İçtüzük)

73. maddesi uyarınca sınır dışı etme işleminin yürütmesinin tedbiren

durdurulmasına karar verilmesini talep etmiştir.

4. Bir kısım başvuru dosyası hakkında Komisyonlarca

-sınır dışı etme kararına karşı hukuk sisteminde etkili bir yargı yolu

bulunmakta iken İçtüzük uyarınca tedbir kararı verilmesinin gerekli olmadığı

değerlendirilerek- tedbir talebi incelenmek üzere Bölüme gönderilmemiştir.

5. Kalan diğer başvurularda ise Komisyonlarca tedbir ve

kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar

verilmiştir. Bu dosyalarda Bölümler tarafından ilk önce kısa süreli tedbir

kararı verilmiş ise de başvuruculardan ve Göç İdaresi Genel Müdürlüğünden gelen

bilgi ve belgelerin değerlendirilmesi neticesinde başvurucuların yaşamlarına ya

da maddi veya manevi bütünlüklerine yönelik ciddi bir tehlike bulunmadığı

gerekçesiyle başvurucuların tedbir talepleri reddedilmiştir.

6. Başvurucuların bir kısmı, bireysel başvuru harç ve

masraflarını karşılama imkânlarının bulunmadığını belirterek adli yardım

talebinde bulunmuştur.

7. Konularının aynı olması nedeniyle ekli listede

numaraları belirtilen başvuruların 2018/4828 numaralı bireysel başvuru ile

birleştirilmesine ve incelemenin bu dosya üzerinden yapılmasına karar

verilmiştir.

III. OLAY VE OLGULAR

8. Başvuru formları ve eklerinde ifade edildiği şekliyle

ilgili olaylar özetle şöyledir:

9. Muhtelif ülkelerin vatandaşı olan başvurucular

hakkında farklı tarihlerde 4/4/2013 tarihli ve 6458 sayılı Yabancılar ve

Uluslararası Koruma Kanunu’nun 54. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (b), (d)

ve (k) dışındaki bazı bentleri uyarınca ilgili valilikler tarafından sınır dışı

etme kararı tesis edilmiş; ayrıca başvurucuların bir kısmı idari gözetim altına

alınarak geri gönderme merkezlerine konulmuştur.

10. Başvurucuların tümü, haklarında alınan sınır dışı

etme kararının uygulanması hâlinde geri gönderilecekleri ülkede kötü muameleye

maruz kalma tehlikesi altında bulunduklarını iddia etmiştir. Bunun yanında bazı

başvurucular ise sınır dışı etme kararı alındıktan sonra hukuka aykırı olarak

idari gözetim altında tutulduklarını, ayrıca tutuldukları merkezin fiziki

koşullarının insan haysiyetine aykırı olduğunu belirtmiştir.

11. Karar tarihi itibarıyla tüm başvurucuların

tutuldukları geri gönderme merkezinden salıverildiği anlaşılmaktadır.

12. Tüm başvurular otuz günlük yasal başvuru süresi

içinde yapılmıştır.

IV. İLGİLİ HUKUK

13. İlgili hukuk için bkz. A.A. ve A.A. [GK], B.

No: 2015/3941, 1/3/2017, §§ 28-38; T.T., B. No: 2013/8810, 18/2/2016, §§

22-25; B.T. [GK], B. No: 2014/15769, 30/11/2017, §§ 19-38.

V. İNCELEME VE GEREKÇE

14. Mahkemenin 15/12/2020 tarihinde yapmış olduğu

toplantıda başvuru incelenip gereği düşünüldü:

A. Adli Yardım

Talebi Yönünden

15. Adli yardım talebinde bulunan başvurucuların başvuru

giderlerini karşılayabilecek ölçüde mal varlıklarının bulunmadığı ve

taleplerinin dayanaktan yoksun olmadığı anlaşılmış olup 12/1/2011 tarihli ve

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 334. maddesinin (1) numaralı fıkrası

uyarınca adli yardım taleplerinin kabulü ile yargılama giderlerini ödemekten geçici

olarak muaf tutulmalarına karar verilmesi gerekir.

B. Sınır Dışı

Etme Kararı Nedeniyle Kötü Muamele Yasağının İhlal Edildiğine İlişkin İddia

1. Başvurucuların

İddiaları

16. Başvurucular; geri gönderilmeleri hâlinde siyasi

görüşleri, dinî inançları veya etnik kökenleri nedeniyle kötü muameleye maruz

kalacaklarını ileri sürmüşlerdir.

2. Değerlendirme

17. Anayasa’nın 148. maddesinin üçüncü fıkrasının ilgili

kısmı şöyledir:

"Başvuruda bulunabilmek için olağan

kanun yollarının tüketilmiş olması şarttır."

18. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin

Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un “Bireysel başvuru hakkı”

kenar başlıklı 45. maddesinin (2) numaralı fıkrası şöyledir:

"İhlale neden olduğu ileri sürülen

işlem, eylem ya da ihmal için kanunda öngörülmüş idari ve yargısal başvuru

yollarının tamamının bireysel başvuru yapılmadan önce tüketilmiş olması

gerekir."

19. Anılan Anayasa ve Kanun hükümlerine göre bireysel

başvuru yoluyla Anayasa Mahkemesine başvurulabilmesi için olağan kanun

yollarının tüketilmiş olması gerekir. Temel hak ve özgürlüklere saygı, devletin

tüm organlarının anayasal ödevi olup bu ödevin ihmal edilmesi nedeniyle ortaya

çıkan hak ihlallerinin düzeltilmesi idari ve yargısal makamların görevidir. Bu

nedenle temel hak ve özgürlüklerin ihlal edildiği iddialarının öncelikle derece

mahkemeleri önünde ileri sürülmesi, bu makamlar tarafından değerlendirilmesi ve

bir çözüme kavuşturulması esastır (Ayşe Zıraman ve Cennet Yeşilyurt, B.

No: 2012/403, 26/3/2013, § 16).

20. Bu nedenle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru,

iddia edilen hak ihlallerinin derece mahkemelerince düzeltilmemesi hâlinde

başvurulabilecek ikincil nitelikte bir hak arama yoludur. Bireysel başvuru

yolunun ikincil niteliği gereği Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda

bulunabilmek için öncelikle olağan kanun yollarının tüketilmesi zorunludur. Bu

ilke uyarınca başvurucunun Anayasa Mahkemesi önüne getirdiği şikâyetini

öncelikle ve süresinde yetkili idari ve yargısal mercilere usulüne uygun olarak

iletmesi, bu konuda sahip olduğu bilgi ve kanıtları zamanında bu makamlara

sunması, aynı zamanda bu süreçte dava ve başvurusunu takip etmek için gerekli

özeni göstermiş olması gerekir (Ayşe Zıraman ve Cennet Yeşilyurt, § 17).

21. Anayasa Mahkemesi 29/10/2016 tarihli ve 29872 sayılı

Resmî Gazete'de yayımlanan 3/10/2016 tarihli ve 676 sayılı Olağanüstü Hâl

Kapsamında Bazı Düzenlemeler Yapılması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname ile

yapılan değişiklik sonrasında sınır dışı etme işlemine karşı idare mahkemesinde

açılan iptal davasının işlemi kendiliğinden durdurmaması, farklı bir deyişle

işlem hakkında otomatik durdurucu etki yaratmaması sebebiyle mutlak nitelikteki

kötü muamele yasağı ya da yaşam hakkı yönünden pratikte bir başarı

sunmayacağını dolayısıyla bu yolun etkili olmaktan çıktığını değerlendirmiştir

(Y.T. [GK], B. No: 2016/22418, 30/5/2016, §§ 73-76). Fakat söz konusu

kararda belirtilen iptal davasının etkisiz olması tespitinin 6458 sayılı

Kanun'un 54. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (b), (d) ve (k) bentleri

uyarınca tesis edilen sınır dışı etme kararlarına ilişkin olduğu

vurgulanmalıdır. Eldeki dosyalarda sınır dışı etme kararlarının bu kapsamda

olmadığı görülmektedir. Dolayısıyla başvurucuların sınır dışı etme kararına

karşı etkili bir hukuk yolu olan İdare Mahkemesinde iptal davası açmadan

doğrudan bireysel başvuruda bulundukları anlaşılmıştır.

22. Açıklanan gerekçelerle başvurucuların olağan kanun

yolunu tüketmeden bireysel başvuru yaptığı anlaşıldığından başvurunun başvuru

yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi

gerekir.

C. İdari Gözetim Kararına İlişkin İddialar Yönünden

23. Bir kısım başvurucu; hukuka aykırı (keyfî) olarak

idari gözetim altında tutulmaları nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği

haklarının, insan haysiyetine aykırı koşullarda geri gönderme merkezlerinde

tutulmaları nedeniyle de kötü muamele yasağının ihlal edildiğini ileri sürmüş

ve bu konularda şikâyetlerini ileri sürebilecekleri etkili bir başvuru

mekanizması bulunmadığını ifade etmiştir.

24. Anayasa Mahkemesi B.T. başvurusunda idari

gözetim altında tutulma yerlerinin yönetim, denetim ve işletilmesinin İçişleri

Bakanlığı tarafından yürütülen bir kamu hizmeti olduğunu, 6/1/1982 tarihli ve

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 2. maddesine göre idari işlem ve

eylemlerden dolayı kişisel hakkı doğrudan etkilenenlerin idari yargıda tam

yargı davası açılabileceğini, teorik düzeyde mevcudiyeti tespit edilen bu yolun

-sırf bilgi eksikliği nedeniyle- fiiliyatta hiç işletilmemesinin etkisiz olduğu

biçiminde yorumlanamayacağını belirtmiş ve yabancının salıverilmesi hâlinde

etkili hukuk mekanizmasının tam yargı davası olduğunu ifade etmiştir (B.T., §§

45-58).

25. Anayasa Mahkemesi aynı başvuruda, idari gözetimi sona

erdirilen başvurucuların hukuka aykırı olarak idari bir kararla

özgürlüklerinden yoksun bırakılmaları nedeniyle uğradıklarını öne sürdükleri

maddi ve manevi zararlarının karşılanması bakımından başarı şansı sunma,

yeterli giderim sağlama niteliğini haiz ve ulaşılabilir olduğu görülen tam

yargı davası yolu tüketilmeden yapılan başvuruların incelenmesinin bireysel

başvurunun ikincil niteliği ile bağdaşmadığı sonucuna varmıştır (B.T.,

§ 73; A.A., B. No: 2014/18827, 20/12/2017, § 37).

26. Başvurucuların geri gönderme merkezlerinden

salıverildikleri görülmüştür. Bu durumda söz konusu başvurucuların geri

gönderme merkezlerinde tutulmaları nedeniyle kötü muamele yasağı ile kişi

hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği iddiaları bakımından yukarıda

açıklanan ilkelerden ayrılmayı gerektiren bir husus bulunmamaktadır.

27. Açıklanan gerekçelerle başvuruların bu kısmının diğer

kabul edilebilirlik koşulları yönünden incelenmeksizin başvuru yollarının

tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir.

28. Bununla birlikte bu aşamada oluşan durum nedeniyle

mevcut başvurular yönünden işbu kararın ardından açılması muhtemel idari

davaların süresine ilişkin olarak bir hususun açıklığa kavuşturulması

zorunluluğu hasıl olmuştur.

29. Öncelikle vurgulanmalıdır ki idari yargı yerlerinde

açılacak davaların süresine ilişkin koşulları incelemek ve idari davaların

süresinde açılıp açılmadığını değerlendirmek ilgili mahkemelerin takdirindedir.

Öte yandan inceleme konusu başvuruda olduğu gibi B.T. kararındaki

içtihat değişikliğinin Resmî Gazete'de yayımlandığı 16/2/2018 tarihinden önce

tam yargı davası yolu tüketilmeden, doğrudan Anayasa Mahkemesine yapılan

müracaatların başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez

bulunmasını müteakip açılacak davalarda dava açma süresinin derece mahkemelerince

bu kişilerin mahkemeye erişim haklarının ihlaline neden olmayacak biçimde

değerlendirilmesi gerektiğine de işaret edilmelidir (B.T., § 59).

30. Kötü muamele yasağı ile kişi hürriyeti ve güvenliği

hakkı yönünden başvuru yollarının tüketilmemesine istinaden kabul edilemezlik

kararı verildiğinden anılan yasak ve hakla bağlantılı olarak Anayasa'nın 40.

maddesinde düzenlenen etkili başvuru hakkının ihlal edildiği iddiasının bu

aşamada incelenmesine gerek görülmemiştir.

A. Adli yardım talebinde bulunan başvurucuların adli

yardım taleplerinin KABULÜNE,

B. Başvuruların başvuru yollarının tüketilmemesi

nedeniyle KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA,

C. 12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri

Kanunu’nun 339. maddesinin (2) numaralı fıkrası uyarınca adli yardım talebi

kabul edilen başvurucuların yargılama giderlerini ödemekten TAMAMEN MUAF

TUTULMALARINA,

D. Diğer başvurucular tarafından yapılan yargılama

giderlerinin başvurucular üzerinde BIRAKILMASINA,

E. Kararın bir örneğinin İçişleri Bakanlığı Göç İdaresi

Genel Müdürlüğüne GÖNDERİLMESİNE 15/12/2020 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar

verildi. Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Burhan ÜSTÜN Hicabi DURSUN Muammer TOPAL Yusuf Şevki HAKYEMEZ Raportör : Sinan ARMAĞAN Başvurucular : Abdullah MEHDİ ve diğerleri (bkz. ekli tablo)