Karar metni, AYM Kararlar Bilgi Bankası kaynağından olduğu gibi aktarılmıştır; metne müdahale edilmemiştir. Kişisel veriler maskelenmiştir. Bu karar için özgün analiz henüz yazılmamıştır.
Karar Metni
TÜRKİYE CUMHURİYETİ
ANAYASA MAHKEMESİ
BİRİNCİ BÖLÜM
KARAR
MEHMET ORHAN VE DİĞERLERİ
(Başvuru Numarası: 2012/1258)
Karar Tarihi: 19/11/2014
R.G. Tarih-Sayı: 7/3/2015-29288
BİRİNCİ BÖLÜM
KARAR
I. BAŞVURUNUN KONUSU
1. Başvurucular, ebeveynleri ve kardeşi oldukları Durmuş Orhan’ın
askerlik görevini yerine getirdiği Ağrı/Doğubayazıt 5. Hudut Komutanlığında, 25/5/2010 tarihinde kendisini silahla vurması sonucu
yaralanarak aynı gün yaşamını yitirmesinden dolayı kendilerine maddi ve manevi
tazminat ödenmesi istemiyle yaptıkları başvurunun idarece reddedilmesi üzerine
Askeri Yüksek İdare Mahkemesinde (AYİM) açtıkları davada, Mahkemece, bilirkişi
raporunda tespit edilen miktardan daha düşük oranda tazminata karar verilmesi
ve reddolunan kısım üzerinden de dava tarihinden
sonra yürürlüğe giren 659 sayılı Kanun Hükmünde Kararname (KHK) uyarınca idare
lehine vekâlet ücretine hükmedilmesi, ayrıca karar düzeltme taleplerinin
reddedilmesi sonucunda 203,00 TL para cezası verilmesi nedenleriyle adil
yargılanma haklarının ihlal edildiğini ileri sürmüşlerdir.
II. BAŞVURU SÜRECİ
2. Başvuru, 20/12/2012 tarihinde Edirne
İdare Mahkemesi vasıtasıyla yapılmıştır. Dilekçe ve eklerinin idari yönden
yapılan ön incelemesinde Komisyona sunulmasına engel bir eksikliğin bulunmadığı
tespit edilmiştir.
3. Birinci Bölüm Birinci Komisyonunca, 27/6/2013
tarihinde, kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına,
dosyanın Bölüme gönderilmesine karar verilmiştir.
4. Bölüm tarafından, 10/10/2013 tarihinde,
başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına ve
bir örneğinin görüş için Adalet Bakanlığına gönderilmesine karar verilmiştir.
5. Başvuru konusu olay ve olgular 11/10/2013
tarihinde Adalet Bakanlığına bildirilmiştir. Adalet Bakanlığı, tanınan ek süre
sonunda görüşünü 6/12/2013 tarihinde Anayasa
Mahkemesine sunmuştur.
6. Adalet Bakanlığı görüşü, başvuruculara 12/12/2013
tarihinde tebliğ edilmiş olup, başvurucular, karşı görüşlerini 24/12/2013
tarihinde sunmuşlardır.
III. OLAYLAR VE OLGULAR
A. Olaylar
7. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili
olaylar özetle şöyledir:
8. Başvurucular Mehmet Orhan ve Nurhan Orhan’ın oğlu, Merve
Orhan’ın ise kardeşi olan Durmuş Orhan, Ağrı/Doğubayazıt 5. Hudut Alay
Komutanlığı emrinde er olarak askerlik görevini yapmakta iken, 25/5/2010 tarihinde kendisini silahla vurması sonucu
yaşamına son vermiştir.
9. Müteveffa Durmuş Orhan’ın intihar etmesi olayına ilişkin olarak,
Ağrı Askeri Savcılığı tarafından yürütülen soruşturma sonucunda, sorumlulukları
tespit edilen iki askeri personel hakkında görevi kötüye kullanma ve asta
müessir fiil suçlarından 3/6/2011 tarih ve E.2011/130,
K.2011/196 sayılı iddianame ile kamu davası açılmıştır.
10. Başvurucular, olaydan dolayı kendilerine maaş bağlanması
talebiyle Sosyal Güvenlik Kurumuna müracaat etmiş olup, anılan kurumdaki
işlemler devam etmekte iken destekten yoksun kalmaya bağlı maddi ve manevi
zararlarının telafi edilmesi istemiyle 28/12/2010
tarihinde de Milli Savunma Bakanlığına başvuruda bulunmuşlardır.
11. Anılan Bakanlık tarafından süresinde herhangi bir yanıt
verilmeyerek talebin reddedilmesi üzerine, başvurucular tarafından 10/3/2011 tarihli dilekçeyle AYİM’de
dava açılarak, olay nedeniyle kendilerine henüz maaş bağlanmamış olması ve
hiçbir sosyal güvencelerinin bulunmaması gerekçesiyle 140.000 TL maddi ve
110.000 TL manevi tazminat ödenmesi talep edilmiştir.
12. Yapılan yargılama ve başvurucuların uğradıkları zararın tespiti
için yaptırılan bilirkişi incelemesi sonucunda, AYİM İkinci Dairesinin 8/2/2012
tarih ve E.2011/500, K.2012/203 sayılı kararı ile;
idare tarafından başvuruculardan Nurhan Orhan’a 27.150 TL maddi, 7.250 TL
manevi tazminat ödenmesine, Mehmet Orhan’a 25.384 TL maddi, 7.250 TL manevi
tazminat ödenmesine, Merve Orhan’a 3.500 TL manevi tazminat ödenmesine ve
başvurucuların fazlaya ilişkin istemlerinin reddine, hükmedilen maddi ve manevi
tazminat miktarları üzerinden nispi olarak hesap edilen 8.189 TL avukatlık
ücretinin davalı idareden alınarak başvuruculara verilmesine, ayrıca 659 sayılı
KHK gereğince reddedilen maddi ve manevi tazminat miktarları üzerinden nispi
olarak hesap edilen 11.207 TL avukatlık ücretinin de başvuruculardan alınarak
davalı idareye verilmesine hükmolunmuştur.
13. Mahkeme kararında şu gerekçeye yer verilmiştir:
“Devlet
adına kamu hizmetini yürüten idarenin halin icaplarına ve ihtiyaçlarına göre
hizmeti devamlı ve en iyi şekilde topluma arz etmesi, hizmeti yürütürken
kimsenin zarara uğramaması için gerekli önlemleri alması zorunludur. Bu
zorunluluğun gereği gibi yerine getirilmemesi hizmetin kusurlu işlediğinin açık
bir delilidir… Ölüm olayının müteveffanın kendi eylemi sonucu olması nedeniyle
müteveffanın da müterafik kusurunun bulunduğu
sonucuna varılmıştır. Bu nedenle davacıların uğradıkları zararlarının müterafik kusur da dikkate alınarak hizmet kusuru ilkesi
gereğince davalı idarece karşılanması gerektiği kararlaştırılmıştır.”
14. Başvurucular tarafından 9/4/2012
tarihli dilekçeyle karar düzeltme kanun yoluna gidilmesi üzerine, anılan
Mahkemenin 26/9/2012 tarih ve E.2012/422, K.2012/1033 sayılı kararıyla bu
istemleri reddedilmiş ve 203 TL para cezasına hükmedilmiştir. Bu karar
başvuruculara, 10/12/2012 tarihinde tebliğ edilmiştir.
15. Başvurucular, 20/12/2012 tarihli
dilekçeleri ile süresi içinde bireysel başvuruda bulunmuşlardır.
B. İlgili
Hukuk
16. 4/7/1972 tarih ve 1602 sayılı Askeri Yüksek İdari Mahkemesi Kanunu’nun “Doğrudan doğruya tam yargı davası açılması”
başlıklı 43. maddesi şöyledir:
“İdari eylemlerden hakları ihlal edilmiş
olanların Askeri Yüksek İdare Mahkemesinde dava açmadan önce, bu eylemlerin
yazılı bildirimi üzerine veya başka suretle öğrendikleri tarihten itibaren bir
yıl ve her halde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde yetkili makama
başvurarak haklarının yerine getirilmesini istemeleri lazımdır. Bu isteklerin
kısmen veya tamamen reddi halinde bu konudaki işlemin tebliği tarihinden ve
altmış gün içinde cevap verilmediği takdirde bu sürenin bittiği tarihten
itibaren altmış gün içinde tam yargı davası açabilirler.
Görevli
olmayan adli yargı mercilerine açılan tam yargı davasının görevden reddi halinde
sonradan Askeri Yüksek İdare Mahkemesine açılan davalarda, birinci fıkrada
öngörülen idareye başvurma şartı aranmaz.”
17. 11/4/2013 tarih ve 6459 sayılı İnsan Hakları ve İfade Özgürlüğü
Bağlamında Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un 1. maddesi ile
1602 sayılı Kanun’un 46. maddesinin dördüncü fıkrasına eklenen cümle şöyledir:
“Ancak,
tam yargı davalarında dava dilekçesinde belirtilen miktar, süre veya diğer usul
kuralları gözetilmeksizin nihai karar verilinceye kadar, harcı ödenmek suretiyle
bir defaya mahsus olmak üzere artırılabilir ve miktarın artırılmasına ilişkin
dilekçe otuz gün içinde cevap verilmek üzere karşı tarafa tebliğ edilir.”
18. Haksız fiillerden doğan borç ilişkilerini düzenleyen 11/1/2011 tarih ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun “Sorumluluk” başlıklı 49. maddesi şöyledir:
“Kusurlu
ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren, bu zararı gidermekle
yükümlüdür.
Zarar
verici fiili yasaklayan bir hukuk kuralı bulunmasa bile, ahlaka aykırı bir
fiille başkasına kasten zarar veren de, bu zararı gidermekle yükümlüdür.”
19. 26/9/2011 tarih ve 659 sayılı Genel Bütçe Kapsamındaki Kamu İdareleri ve
Özel Bütçeli İdarelerde Hukuk Hizmetlerinin Yürütülmesine İlişkin Kanun
Hükmünde Kararname’nin “Davalardaki temsilin
niteliği ve vekalet ücretine hükmedilmesi ve dağıtımı” kenar
başlıklı 14. maddesinin (1) numaralı fıkrası şöyledir:
“Tahkim usulüne tabi olanlar dahil
adli ve idari davalar ile icra dairelerinde idarelerin vekili sıfatıyla hukuk
birimi amirleri, muhakemat müdürleri, hukuk
müşavirleri ve avukatlar tarafından yapılan takip ve duruşmalar için, bu
davaların idareler lehine neticelenmesi halinde, bunlar tarafından temsil ve
takip edilen dava ve işlerde ilgili mevzuata göre hükmedilmesi gereken tutar
üzerinden idareler lehine vekalet ücreti takdir edilir.”
IV. İNCELEME VE GEREKÇE
20. Mahkemenin 19/11/2014 tarihinde yapmış
olduğu toplantıda, başvurucuların 20/12/2012 tarih ve 2012/1258 numaralı
bireysel başvuruları incelenip gereği düşünüldü:
A. Başvurucuların
İddiaları
21. Başvurucular, ebeveynleri ve kardeşi oldukları Durmuş Orhan’ın
askerlik görevi sırasında intihar etmesi üzerine Askeri Yüksek İdare
Mahkemesinde açtıkları 140.000 TL maddi, 110.000 TL manevi tazminat davası
sonucunda, mahkeme tarafından kendileri lehine toplam 52.534 TL maddi, 18.000
TL manevi tazminata hükmedildiğini, oysa bilirkişi raporunda daha yüksek
miktarda tazminat oranının belirlendiğini, ancak Mahkemece müteveffanın kusuru
da nazara alınarak tazminat miktarının indirildiğini ve reddolunan
maddi ve manevi tazminatlar üzerinden 659 sayılı KHK uyarınca idare lehine
11.207 TL vekâlet ücretinin hesaplandığını belirterek, dava tarihinden sonra
yürürlüğe giren 659 sayılı KHK gereğince davalı idare lehine vekâlet ücretine
hükmedilmesinin ve karar düzeltme taleplerinin reddedilmesi sonucunda 203,00 TL
para cezası verilmesinin adil yargılanma hakkı ile hak arama hürriyetini ihlal
ettiğini ileri sürmüşlerdir.
B. Değerlendirme
1. Kabul
Edilebilirlik Yönünden
22. Anayasa Mahkemesi, olayların başvurucu tarafından yapılan hukuki
nitelendirmesi ile bağlı olmayıp, olay ve olguların hukuki tavsifini kendisi
takdir eder. Devletin, yaşamı koruma hususunda negatif ve pozitif sorumluluğu
bulunmaktadır. Devlet, bu yönden yapılmış olan bir şikâyete makul bir yanıt
vermek ve sorumluluğu kapsamında bir mağduriyet oluşmuş ise bunu uygun ve adil
bir tatmin ile gidermekle yükümlüdür. Bu nedenle başvurucuların hükmedilen
tazminatın yetersiz olduğu yönündeki iddiaları Anayasa’nın 17. ve vekâlet
ücreti ile para cezasının verilmesi yönündeki iddiaları ise Anayasa’nın 36.
maddesi ile ilişkili görülerek, anılan şikâyetler yaşam hakkı ve adil
yargılanma hakkı kapsamda değerlendirilmiştir.
a. Yaşam
Hakkının İhlal Edildiği İddiası
23. Başvurucular, Mahkeme tarafından, bilirkişi raporunda tespit
edilen miktardan daha düşük bir tazminat miktarına hükmedilmiş olmasının adil
olmadığını ileri sürmüşlerdir.
24. Bakanlığın görüş yazısında; başvurucuların bu yöndeki iddiaları
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (AİHS) 6. maddesi ve Anayasa’nın 36.
maddesi kapsamında incelenmiş, ayrıca AİHM ve Anayasa Mahkemesi kararlarına
işaret edilerek, delillerin kabul edilebilirliği veya değerlendirilmesi gibi
konuların öncelikle yerel mahkemeleri ilgilendirdiği, dava sürecinde
başvurucuların tazminat miktarı hakkındaki görüşlerini Mahkemeye ilettikleri ve
bu taleplerin Mahkemece değerlendirildiği, takdirin Anayasa Mahkemesine ait
olduğu belirtilmiştir.
25. Başvurucular karşı görüşlerinde, bireysel başvuru dilekçesindeki
iddialarını tekrar etmişlerdir.
26. Başvurucuların bu yöndeki iddialarının yaşam hakkı kapsamında
incelemesi gerekir. Ancak, Anayasa’nın 17. maddesine ilişkin
şikâyetleri açısından öncelikle başvurucuların mağdur sıfatını taşıyıp
taşımadıklarının belirlenmesi ve bunun için de devletin Anayasa’nın 17. maddesi
kapsamında yaşam hakkını korumak için sahip olduğu “etkili bir yargısal sistem kurma”
pozitif yükümlülüğünün kapsamının ve başvuru konusu olayda eğer varsa bu
yükümlülüğün ne ölçüde yerine getirildiğinin tespiti gerekmektedir.
27. Anayasa’nın “Kişinin
dokunulmazlığı, maddi ve manevi varlığı” kenar başlıklı 17.
maddesinin birinci fıkrası şöyledir:
“Herkes,
yaşama, maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahiptir.
28. Kişinin yaşam hakkı ile maddi ve manevi varlığını koruma hakkı,
birbirleriyle sıkı bağlantıları olan, devredilmez ve vazgeçilmez haklardan olup
devletin bu konuda pozitif ve negatif yükümlülükleri bulunmaktadır. Devletin,
negatif bir yükümlülük olarak, yetki alanında bulunan hiçbir bireyin yaşamına
kasıtlı ve hukuka aykırı olarak son vermeme, bunun yanı sıra, pozitif bir
yükümlülük olarak, yine yetki alanında bulunan tüm bireylerin yaşam hakkını
gerek kamusal makamların, gerek diğer bireylerin, gerekse kişinin kendisinin
eylemlerinden kaynaklanabilecek risklere karşı koruma yükümlülüğü bulunmaktadır
(B. No: 2012/752, 17/9/2013, § 50-51).
29. Anayasa Mahkemesinin yaşam hakkı kapsamında devletin sahip
olduğu pozitif yükümlülükler açısından benimsediği temel yaklaşıma göre,
devletin sorumluluğunu gerektirebilecek şartlar altında gerçekleşen ölüm
olaylarında Anayasa’nın 17. maddesi, devlete, elindeki tüm imkânları
kullanarak, bu konuda ihdas edilmiş yasal ve idari çerçevenin yaşamı tehlikede
olan kişileri korumak için gereği gibi uygulanmasını ve bu hakka yönelik
ihlallerin durdurulup cezalandırılmasını sağlayacak etkili idari ve yargısal
tedbirleri alma görevi yüklemektedir. Bu yükümlülük, kamusal olsun veya olmasın, yaşam hakkının
tehlikeye girebileceği her türlü faaliyet bakımından geçerlidir (B. No:
2012/752, 17/9/2013, § 52).
30. Bu kapsamda, bazı özel koşullarda devletin, kişinin kendi
eylemlerinden kaynaklanabilecek risklere karşı yaşamı korumak amacıyla gerekli
tedbirleri alma yükümlülüğü de bulunmaktadır (benzer yöndeki AİHM kararları
için bkz. Tanrıbilir/Türkiye, B. No: 21422/93, 16/11/2000, § 70; Ataman
/ Türkiye, B. No: 46252/99, 27/4/2006, § 54). Zorunlu askerlik
hizmeti için de tartışmasız bir şekilde geçerli olan bu yükümlülüğün (benzer
yöndeki AİHM kararı için bkz. Alvarez Ramon / İspanya, B. No: 51192/99, 3/7/2001) ortaya çıkması
için askeri mercilerin, kendi kontrolleri altındaki bir kişinin kendini
öldürmesi ya da fiziksel bütünlüğüne zarar vermesi konusunda gerçek bir risk
olduğunu bilip bilmediklerini ya da bilmeleri gerekip gerekmediğini tespit
etmek, böyle bir durum söz konusu ise bu riski ortadan kaldırmak için makul ölçüler çerçevesinde ve sahip oldukları
yetkiler kapsamında kendilerinden beklenen her şeyi yapıp yapmadıklarını
incelemek gerekmektedir. Ancak özellikle
insan davranışının öngörülemezliği, öncelikler ve
kaynaklar değerlendirilerek yapılacak işlemin veya yürütülecek faaliyetin
tercihi göz önüne alınarak; pozitif yükümlülük, yetkililer üzerine aşırı yük
oluşturacak şekilde yorumlanmamalıdır (B. No: 2012/752, 17/9/2013, § 53; benzer yöndeki AİHM kararları için bkz. Kılınç ve diğerleri/Türkiye, B.No:
40145/98, 7/7/2005 § 40–42; Ömer
Aydın/Türkiye, B. No: 34813/02, 25/11/2008, § 46-48; Kasım Dalar/Türkiye, B. No: 35957/05,
21/2/2012, § 49). Bu çerçevede Anayasa Mahkemesince yapılacak incelemede, basit
bir ihmali veya değerlendirme hatasını aşan bir kusurun askeri yetkililere
atfedilebilip atfedilemeyeceğinin ortaya konulması gerekmektedir (benzer yöndeki
AİHM kararları için bkz. Abdullah
Yılmaz/Türkiye, B. No: 21899/02, 17/6/2008,
§ 57; Nuran Kızılkaya Karslı/Türkiye,
B. No: 12988/05, 17/4/2012, § 59.
31. Askerlik yükümlülüğü kapsamında yürütülen bazı eylem ve
etkinliklerin doğasında ve buna dâhil insan unsuruna bağlı olarak ortaya çıkan
risk seviyesine uygun şekilde yaşamı koruyucu yasal ve idari düzenlemelerin
bulunması gerekmektedir. Bu yükümlülük aynı zamanda devletin, sade vatandaşları
askere alma kararı vermesi nedeniyle söz konusu insan unsurundan da
kaynaklanmaktadır. Zira devlet, askerlik görevini zorunlu kılıyorsa, özellikle
silah kullanımı konusunda büyük bir titizlik göstermeli ve psikolojik sorunları
olan askerlerin tedavi edilmesini ve onlara yönelik uygun tedbirlerin
alınmasını sağlamalıdır. Oluşturulan yasal ve idari düzenlemelerde, askerlik
yaşamının doğasında var olan tehlikelerle karşı karşıya bulunan askerlerin
etkin bir şekilde korunmalarını sağlayan uygulamaya ilişkin tedbirlerin ve emir
komuta zinciri içerisinde yer alan sorumlular tarafından işlenebilecek kusur ve
hataların tespit edilmesini sağlayacak usullerin öngörülmesi gerekmektedir
(benzer yöndeki AİHM kararları için bkz. Kılınç ve diğerleri/Türkiye, B. No: 40145/98, 7/7/2005,
§ 41; Lütfi Demirci ve diğerleri/Türkiye,
B. No: 28809/05, 2/3/2010, § 31).
32. Bu çerçevede askere alım sırasında kişilerin uygun denetimlerden
geçirilmesi ve askerlik öncesinde ve sırasında gerekli denetim ve müdahalelerin
duruma uygun koşullarda yapılması büyük önem taşımaktadır (bkz. Kılınç ve Diğerleri/Türkiye, B. No: 40145/98, 7/7/2005, § 41).
33. Yaşam hakkının korunması, silah altındaki
bir askerin, askeri makamların kontrolü altında iken “şüpheli” bir biçimde ölmesi durumunda,
bağımsız ve tarafsız bir şekilde etkili ve uygun resmi bir soruşturmanın
yürütülmesini de gerekli kılmaktadır. Bu şekilde yukarıda bahsi geçen yasal ve
idari çerçevenin etkili bir şekilde uygulanması temin edilebilecektir. Bu
amaçla yürütülen araştırma ve soruşturmanın öncelikle olayların tam olarak
nasıl meydana geldiğinin belirlenmesini, ikinci olarak ise sorumluların tespit
edilmesini ve gerek görüldüğünde cezalandırılmasını sağlayacak nitelikte olması
gerekir. Bu kapsamda yürütülen işlemler, ön soruşturma aşamasının ötesine
geçmeli ve yargı aşaması da dâhil bütün süreç Anayasa’nın 17. maddesinin
gereklerine cevap vermelidir. Böylelikle, derece mahkemeleri hiçbir durumda
mağdurların yaşam hakkına, maddi ve manevi varlığına karşı yapılan saldırıları
cezasız bırakmamalıdır (benzer yöndeki AİHM kararları için bkz. Feyzi Yıldırım/Türkiye, B. No: 40074/98, 19/7/2007; Okkalı /
Türkiye, B. No: 52067/99, 17/10/2006; Abdullah Yılmaz / Türkiye, B. No: 21899/02, 17/7/2008, §
58).
34. Devletin yaşam hakkı
kapsamında sahip olduğu pozitif yükümlülüklerin bir de usuli
yönü bulunmaktadır. Bu usul
yükümlülüğü çerçevesinde devlet, doğal olmayan her ölüm olayının sorumlularının
belirlenmesini ve gerekiyorsa cezalandırılmasını sağlayabilecek etkili resmi
bir soruşturma yürütmek durumundadır. Bu tarz bir soruşturmanın temel amacı,
yaşam hakkını koruyan hukukun etkin bir şekilde uygulanmasını güvenceye almak
ve kamu görevlilerinin ya da kurumlarının karıştığı olaylarda, bunların
sorumlulukları altında meydana gelen ölümler için hesap vermelerini sağlamaktır
(benzer yöndeki AİHM kararları için bkz. Anguelova/Bulgaristan, B. No: 38361/97, § 137; Jasinskis/Letonya, 21/12/2010, B. No:
45744/08, § 72).
35. Öte yandan Anayasa’nın 17. maddesinin
öngörmüş olduğu devletin usul yükümlülüğü bağlamında, ölüm olayının kasten ya
da saldırı veya kötü muameleler sonucu meydana gelmesine ilişkin davalar ile
ihmal sonucu ölüm olayının meydana gelmesiyle ilgili olan davalar arasında bir
ayrım yapılması gerekir. Dolayısıyla usul yükümlülüğünün bir olayda gerektirdiği soruşturma türünün, yaşam
hakkının esasına ilişkin yükümlülüklerin cezai bir yaptırım gerektirip
gerektirmediğine bağlı olarak tespiti gerekmektedir.
36. Kasten ya da saldırı veya kötü muameleler
sonucu meydana gelen ölüm olaylarına ilişkin davalarda Anayasa’nın 17.
maddesi gereğince devletin, ölümcül saldırı durumunda sorumluların tespitine ve
cezalandırılmalarına imkân verebilecek nitelikte cezai soruşturmalar yürütme
yükümlülüğü bulunmaktadır. Bu tür
olaylarda, yürütülen idari ve hukuki soruşturmalar ve davalar sonucunda sadece
tazminat ödenmesi, yaşam hakkı ihlalini gidermek ve mağdur sıfatını ortadan
kaldırmak için yeterli değildir (B. No: 2012/752, 17/9/2013,
§ 55). Esasen, devlet görevlilerince mağdurun ölümüne sebebiyet verecek şekilde
kasten kötü muamele uygulandığı durumlarda, yetkililerin olaya ilişkin
sorumluları kovuşturmaksızın ve cezalandırmaksızın sadece tazminat ödemekle
sınırlı kalması halinde; bu görevliler bazı durumlarda cezalandırılmayarak
fiilen kendi kontrollerine tabi kişilerin haklarını ihlal edebileceklerdir. Aynı
zamanda işkence ile insanlık dışı veya aşağılayıcı muamelelerin yasal olarak
yasaklanması da özel önemine rağmen bütün anlamını kaybedecektir (bkz. Fatma Yüksel / Türkiye, B. No: 51902/08, 9/4/2013, § 51; Nikolova ve Velitchkova / Bulgaristan, B.
No: 7888/03, 20/12/2007, § 55; Yaşa /
Türkiye, B. No: 63/1997/847/1054, 2/9/1998, § 74; Kaya / Türkiye, B. No: 22729/93, 19/2/1998, § 105; Velikova / Bulgaristan, B. No: 41488/98, 18/5/2000, § 89; Salman / Türkiye, [BD], B. No: 21986/93,
27/6/2000, § 83; Gül / Türkiye,
B. No: 22676/93, 14/12/2000, § 57; Kelly ve diğerleri / Birlesik Krallık,
B. No: 30054/96, 4/5/2001, § 105).
37. Ancak ihmal nedeniyle meydana gelen ölüm
olaylarına ilişkin davalar açısından farklı bir yaklaşımın benimsenmesi
gerekir. Buna göre, yaşam hakkının veya fiziksel bütünlüğün ihlaline kasten
sebebiyet verilmemiş ise, Anayasa’nın 17. maddesi bağlamında “etkili bir yargısal sistem kurma”
yönündeki pozitif yükümlülük, her olayda mutlaka ceza davası açılmasını
gerektirmez. Mağdurlara hukuki, idari ve hatta disiplinle ilgili hukuk
yollarının açık olması yeterli olabilir. Diğer bir ifadeyle sorumlulukların belirlenmesi ve gerektiğinde
tazminat ödenmesi gibi uygun olan her türlü hukuki yaptırımın uygulanması
amacıyla, söz konusu hukuki sistem ile ilgililere yalnızca hukuk mahkemelerine
başvurma imkânı ya da bununla birlikte ceza mahkemelerine başvurma imkânı da
sunulduğu takdirde, benzer yükümlülük yerine getirilebilmektedir. Dolayısıyla
ölüm olayının kasten meydana gelmemesi durumunda, hukuki veya idari bir prosedür aracılığıyla tazminat ödenmesi, zararın uygun
şekilde telafi edilmesini sağlayabilecektir (B.
No: 2012/752, 17/9/2013, § 59; benzer yöndeki
AİHM kararları için bkz. Vo/Fransa, [BD], 53924/00, 8/7/2004, § 90; Calvelli ve Ciglio/İtalya, 32967/96,
17/1/2002, § 51).
38. Bununla birlikte, ihmal suretiyle meydana
gelen ölüm olaylarında Devlet görevlilerinin ya da kurumlarının bu konuda
muhakeme hatasını veya dikkatsizliği aşan bir ihmali olduğu, yani
olası sonuçların farkında olmalarına rağmen söz konusu makamların kendilerine
verilen yetkileri göz ardı ederek tehlikeli bir faaliyet nedeniyle oluşan
riskleri bertaraf etmek için gerekli ve yeterli önlemleri almadığı durumlarda,
bireyler kendi inisiyatifleriyle ne gibi hukuk yollarına başvurmuş olursa
olsun, insanların hayatının tehlikeye girmesine neden olan kişiler aleyhine
hiçbir suçlamada bulunulmaması ya da bu kişilerin yargılanmaması 17. maddenin
ihlaline neden olabilir (B. No: 2012/752, 17/9/2013,
§ 60).
39. Diğer taraftan, bir ihlal iddiasına ilişkin olarak
başvurulabilecek birden fazla etkili başvuru yolunun bulunması durumunda, kural
olarak başvurucudan aynı amacı taşıyan başvuru yollarının tamamının tüketilmesi
beklenemez (benzer yöndeki AİHM kararları için bkz. Kozacıoğlu/Türkiye, B. No: 2334/03, 19/2/2009, § 40; Jasinskis/Letonya, B. No: 45744/08, 21/12/2010, §§ 50 ve 53-54).
Ancak ilke olarak ihmaller sonucu gerçekleşen olaylara ilişkin şikayetler
konusunda temel başvuru yolu hukuki sorumluluğu tespit adına takip edilecek
olan hukuk veya idari tazminat davası yoludur (benzer yöndeki AİHM kararları
için bkz. Calvelli ve Ciglio/İtalya,
32967/96, 17/1/2002, § 51-54; Vo/Fransa,
[BD], B. No: 53924/00, 8/7/2014, § 90; Karakoca/Türkiye, B. No: 46156/11, 21/5/2013; B. No:
2013/2839, 3/4/2014, § 38).).
40. Hukuka veya sözleşmeye aykırı bir fiil nedeniyle başkasına
verilmiş olan zararın tazmin edilmesi yükümlülüğünü ifade eden hukuki
sorumluluk, ceza hukuku alanında suç diye adlandırılan insan davranışına göre
daha geniş bir hukuka aykırı davranış grubunu kapsamaktadır. Bir eylemin suç
teşkil edebilmesi için ilgili kanunda açıkça tanımlanması gerekirken haksız
fiil için böyle bir sınırlamaya yer verilmemektedir. Ayrıca,
ceza hukuku alanında taksire dayalı sorumluluğun istisnai nitelik taşımasına
rağmen, kasten veya taksirle başkalarına verilen zararın hukuki sorumluluk
kapsamında giderim imkânının daha fazla olduğu, ceza hukuku alanında objektif
sorumluluğa yer verilmezken hukuki sorumluluk alanında objektif sorumluluk
esasının da etkin şekilde uygulandığı ve hukuki sorumluluk alanında aynı maddi
vakıalar çerçevesinde daha düşük bir ispat standardı kullanılarak kişisel
sorumluluğun söz konusu olabildiği anlaşılmaktadır. Bunun yanı sıra,
hukuk sistemimizde ceza muhakemesinde şahsi hak iddiasında bulunma imkânı
ortadan kaldırılırken, hukuki sorumluluk alanındaki tazmin yükümlülüğünün asıl
gayesinin zarar görenin zararının telafi edilmesi olduğu nazara alındığında,
özellikle somut başvuruya konu ihlal iddiasına benzer uyuşmazlıklar açısından,
hukuki tazmin yolunun daha yüksek başarı şansı sunabilecek, kullanılabilir ve
etkili bir başvuru yolu olduğu anlaşılmaktadır (B. No: 2013/2284, 15/4/2014, § 44).
41. Mevcut başvuruda, yukarıda yer verilen ilkeler çerçevesinde
öncelikli olarak askeri yetkililerin Durmuş Orhan’ın intihar etme riskini bilip
bilmediklerinin veya bilmeleri gerekip gerekmediğinin ortaya konulması
gerekmektedir.
42. Başvuru konusu olayda askerlik öncesi yapılan sağlık kontrolünde
Durmuş Orhan’ın herhangi bir psikolojik sorunu olduğuna dair bir tespit
bulunmadığı, ancak askerlik sırasında yapılan mülakat ve anketlerde kendisinin
bu konuda sorunu olduğu, kendini öldürmeye teşebbüs ettiğine, kendisi ve
ailesinin maddi sıkıntıları olduğuna, hiç parası olmadığına dair bildirimde
bulunduğu, dağıtım izninde olduğu esnada Niğde Devlet Hastanesine dört kez
başvuruda bulunduğu ve “anksiyete
bozuklukları, diğer” tanısı konulduğu, bu süre zarfında çok sayıda
hap alarak intihara teşebbüs ettiği, Kayseri Askeri Hastanesi Psikiyatri
Polikliniğinin 17/5/2010 tarihli raporunda “nevrotik kişilik örüntüsü”
tanısı konularak, kıtasına katılmasının uygun olduğuna karar verildiği,
müteveffanın 21/5/2010 tarihinde birliğine katıldığı, aynı gün Tabur Tabibi F.
K. tarafından yapılan muayenede “MKK, major depresyon” tanısı konularak Ağrı Askeri
Hastanesi Psikiyatri Polikliniğine sevki ve RDM ile görüşmesinin uygun
olduğunun ortaya konulduğu, müteveffanın 22/5/2010 tarihinde Bölüğüne geri katıldığı
anlaşılmaktadır. Yine Durmuş Orhan’ın 23/5/2010
tarihinde kendisini vuracağından bahsetmesinin ardından Komutanı olan İ. Y.’nin kendisine boş bir silah verdiği ve müteveffanın
herhangi bir tereddüt yaşamaksızın silahın namlusunu çenesinin altına dayadığı
ve tetiğe bastığı, aynı gün bu ağır psikolojik durumu dikkate almayan ve
amirlerine bildirmeyen Komutanlar İ.Y. ve M. H. K.’nın
müteveffayı disiplinsiz davranışlarından dolayı darp ettikleri, askeri
Savcılığın yürüttüğü soruşturma dosyasından ve anılan amirler hakkında açılan
iddianameden saptanmıştır.
43. Bir askerin ağır psikolojik ve maddi sorunlarının bulunması veya
kendisine yüklenilen sorumlulukların ağırlığı nedeniyle yoğun kaygılar
yaşamasına bağlı olarak intihar edeceğini söylemesi ve buna fiilen de teşebbüs
etmesi durumunda, ortada açık ve ciddi yaşamsal bir risk olduğunu gözeterek, bu
duruma vakıf olan idarenin intiharı önlemeye yönelik gerekli tedbirleri alması
gerekir.
44. Nitekim AYİM’in başvurucular
tarafından açılan tazminat davası sonucunda verdiği kararda bu konuda şu
değerlendirmelere yer verilmiştir:
“Devlet
adına kamu hizmeti yürüten idarenin halin icaplarına ve ihtiyaçlarına göre
hizmeti devamlı ve en iyi şekilde topluma arz etmesi, hizmeti yürütürken
kimsenin zarara uğramaması için gerekli önlemleri alması zorunludur. Bu
zorunluluğun gereği gibi yerine getirilmemesi hizmetin kusurlu işlediğinin açık
bir delilidir… Kayseri Asker Hastanesince hakkında ‘Nevrotik
kişilik örüntüsü A/16 F1’ tanısı konularak ‘Kıtasına katılımı uygundur’ kararı
verilmesine rağmen, 16/4/2010 tarihinde RDM’de yapılan görüşme sonucunda ‘Ön görüşme yapıldı. Şu an bir psikolojik problem gözlenmedi’ şeklinde kayıt bulunması,
idare ajanlarınca; psikolojik rahatsızlığı olan ve kıta anket formu ile en kısa
sürede tekrar hastaneye sevk edilmesi gereken müteveffanın ‘psikolojik problem
gözlenmedi’ tespiti ile birliğine sevk edilmesi nedeni ile hizmet kusurları
olmakla birlikte, ölüm olayının müteveffanın kendi eylemi sonucu olması
nedeniyle müteveffanın da müterafik kusurunun
bulunduğu sonucuna varılmıştır. Bu nedenle davacıların uğradıkları
zararlarının müterafik kusur da dikkate alınarak
hizmet kusuru ilkesi gereğince davalı idarece karşılanması gerektiği
kararlaştırılmıştır.”
45. Yukarıda yer verilen kararda da açıkça tespiti yapıldığı üzere,
başvuru konusu olayın özel koşulları göz önünde bulundurulduğunda, müteveffanın
intihar edebileceği konusunda uyarıcı nitelikteki belirtiler ortaya çıkmasına
ve kendisine bildirilmesine rağmen idarenin gerekli önlemleri aldığı
söylenemeyecektir. AYİM’in bu tespiti ile yaşam
hakkının devlete yüklediği yaşamı koruma pozitif yükümlülüğünün ihlal edildiği
ortaya konulmaktadır.
46. Bununla birlikte, Anayasa Mahkemesi açısından, idari makamlar ve
derece mahkemeleri tarafından başvurucular lehine bir tedbir ya da kararın
alınması suretiyle ihlalin tespit edilmesi ve verilen karar ile bu ihlalin
uygun ve yeterli biçimde giderilmesi halinde ilgili tarafın artık mağdur olduğu
ileri sürülemeyecektir. Bu iki koşul yerine
getirildiği takdirde, bireysel başvuru mekanizmasının ikincil niteliği
dolayısıyla Anayasa Mahkemesinin inceleme yapmasına gerek kalmayacaktır.
Bu kapsamda, Anayasa’nın 17. maddesine
ilişkin şikâyetler açısından, kapsamlı bir ceza soruşturmasını müteakip yapılan
ve makul bir tazminata hükmedilmesi ile sonuçlanan idari dava yolu, etkili bir
başvuru yoludur ve mağdur sıfatını ortadan kaldırabilecektir (B.
No:2013/841, 23/1/2014, § 83; B. No: 2012/752, 17/9/2013, § 61 ve 74).
47. Aynı şekilde AİHM de, ulusal yetkililerce ihlalin tespit
edilmesi ve verilen karar ile bu ihlalin uygun ve yeterli biçimde giderilmesi
halinde, ilgili tarafın, Sözleşme'nin 34. maddesi anlamında bundan böyle mağdur
olduğunu ileri süremeyeceğini belirtmektedir (bkz. Fatma Yüksel / Türkiye, B. No: 51902/08, 9/4/2013,
§ 44). AİHM, bunun ardından, cezanın hafifletilmesi veya ulusal makamlarca
başvurucu lehine bir tedbir ya da kararın alınması doğrultusunda ihlalin alenen
kabul edilmesi veya en azından yeterli ve uygun ölçüde giderilmesi neticesinde
mağdur sıfatının kaybedileceğini kabul etmektedir (bkz. Scordino / İtalya, No 1, [BD], B. No: 36813/97, 29/3/2006,
§§ 178 ve devamı). AİHM’e göre bu iki koşul yerine
getirildiği takdirde, Sözleşme ile düzenlenen koruma mekanizmasının ikincil
niteliği sayesinde Mahkemenin inceleme yapması engellenmiş olacaktır (bkz. Eckle / Almanya, B. No: 8130/78, 15/7/1982, §§ 64-70; Jensen / Danimarka, kabul edilebilirlik kararı, B. No: 48470/99; Cataldo / İtalya, kabul edilebilirlik kararı, B.
No: 45656/99; Göktepe / Türkiye,
kabul edilebilirlik kararı, B. No: 64731/01, 26/4/2005; Fatma Yüksel / Türkiye, B. No: 51902/08,
9/4/2013, § 46).
48. Mağdur sıfatının ortadan kalkması, özellikle ihlal edildiği
ileri sürülen hakkın niteliği ve ihlali tespit eden kararın gerekçesi ile bu
kararın ardından ilgili açısından uğradığı zararların varlığını devam ettirip
ettirmediğine bağlı bulunmaktadır (benzer yöndeki AİHM kararı için bkz. Freimanis ve Lidums/Letonya,
B. No: 73443/01 ve 74860/01, § 68, 9/2/2006). Başvuruculara
sunulan telafi imkânının uygun ve yeterli olup olmadığı kararı, söz konusu
Anayasal temel hak ve özgürlüğün ihlalinin niteliği göz önünde bulundurularak
dava koşullarının tamamının değerlendirilmesi sonucunda verilebilecektir. Bu
çerçevede bir başvurucunun mağdur sıfatı, Anayasa Mahkemesi önünde şikâyet
ettiği durum için aynı zamanda, idari veya yargısal bir kararla kendisine
ödenmesine karar verilen tazminata da bağlı olabilecektir (B. No:2013/841, 23/1/2014, § 84; ayrıca bkz. Fatma Yüksel / Türkiye, B. No: 51902/08, 9/4/2013, §§ 48-49;
Gafgen / Almanya, [BD], B. No: 22978/05,
1/6/2010, § 116).
49. Başvuru konusu olay açısından öncelikli olarak, AYİM’in kararında açık bir şekilde ihlal tespitinin
yapıldığı ve buna dayalı olarak başvuruculara uğradıkları maddi ve manevi
zararın karşılığı olarak yargılama kapsamında alınan bilirkişi raporundan
yararlanılarak toplam 70.534 TL maddi ve manevi tazminata hükmedildiği
görülmektedir.
50. Belirlenen tazminat miktarları ile davanın koşulları ve
başvurucuların uğradığı zararlar arasında açık bir orantısızlık bulunmadığı ve
hükmedilen tazminat miktarının belirli bir tatmin sağladığı görülmektedir.
Sonuç olarak AYİM’in kararında bariz bir takdir
hatası veya keyfilik tespit edilmediğinden, Anayasa Mahkemesinin tazminat
miktarlarının belirlenmesi konusunda AYİM’in takdir
yetkisine müdahalesi söz konusu olamaz (B. No: 2013/841, 23/1/2014,
§ 87).
51. Anayasa Mahkemesinin daha önce bu konuda aldığı kararda, açılan
tam yargı davasında hükmedilen vekâlet ücreti mahkemeye erişim hakkı kapsamında
incelenmiştir (B. No: 2012/791, 7/11/2013, § 47–67). Aynı yöntemle, başvuru konusu
olayda, hükmedilen tazminatın başvurucuların yaşam hakkı açısından mağdur
sıfatını ortadan kaldırıp kaldırmadığı konusunda karar verilirken davanın tüm
koşullarının göz önünde bulundurulması gerekmekle birlikte, başvurucular
aleyhine hükmedilen vekâlet ücreti mahkemeye erişim hakkı kapsamında ayrıca
incelenecek ve başvurucularının mağdur sıfatının ortadan kalkıp kalkmadığı
değerlendirmesinde dikkate alınmayacaktır.
52. Bu durumda, Anayasa Mahkemesi açısından, AYİM’in
idarenin yaşanan intihar eyleminden sorumlu olduğunu tespit etmesi ve kendi
takdir ettiği ölçüler çerçevesinde tazminata hükmetmesi başvurucuların mağdur
sıfatını ortadan kaldırabilecektir. Ancak bu sonuca ulaşabilmek için bu konuda
etkili bir ceza soruşturması yürütülüp yürütülmediğinin belirlenmesi
gerekmektedir (§ 46).
53. Anayasa’nın 17. maddesinde düzenlenen yaşam hakkı kapsamında
devletin yerine getirmek zorunda olduğu pozitif yükümlülüklerin usuli boyutu, yaşanan ölüm olayının tüm yönlerinin ortaya
konulmasına ve sorumlu kişilerin belirlenmesine imkan tanıyan bağımsız bir
soruşturmanın da yürütülmesini gerektirmektedir (benzer yöndeki AİHM kararları
için bkz. Çiçek/Türkiye, B.No: 67124/01, 18/1/2005, Nuran Kızılkaya Karslı/Türkiye, B. No:
12988/05, 17/4/2012, § 63). Soruşturmanın
etkililik ve yeterliliğini temin adına soruşturma makamlarının resen harekete
geçmesi ve ölüm olayını aydınlatabilecek, sorumluların tespitine yarayabilecek
bütün delillerin toplanması gerekmektedir (B. No: 2012/752, 17/9/2013, § 57).
54. Benzer davalarda AİHM, başvurucuların yakınlarının öldüğü gün
resen ceza soruşturmasının açıldığı ve bunun idari soruşturma ile tamamlandığı,
mevcut veriler ışığında idari ve yargısal makamların olayların seyrini
aydınlatmak istediğinden kuşku duyulmadığı, yürütülen soruşturmaların ölüm
nedenlerini kesin olarak saptamaya imkân verdiği kanısına vardığı durumlarda,
askerlerin ölümü konusunda yürütülen soruşturmanın ve davaların derinliği ve
ciddiyeti üzerinde etki gösterecek nitelikte bir eksiklik bulunmadığına karar
vermekte, bunların yetersiz veya çelişkili olduklarının iddia edilemeyeceğini
belirtmektedir (bkz. Nuran Kızılkaya
Karslı/Türkiye, B. No: 12988/05, 17/4/2012,
§ 63, Kasım Dalar/Türkiye, B. No:
35957/05, 21/2/2012, § 50).
55. Anılan başvuruda, Askeri Savcılık tarafından yürütülen
soruşturmanın etkili, caydırıcı ve sorumluları cezalandırıcı nitelikte olmadığı
yönünden başvurucular tarafından ileri sürülen bir şikâyet bulunmamaktadır. Bununla birlikte, Durmuş Orhan’ın intihar etmesi olayına ilişkin
olarak, intihar eyleminin gerçekleştiği gün Ağrı Askeri Savcılığı tarafından
resen soruşturmanın başlatıldığı, soruşturma kapsamında detaylı olay yeri
incelemesi yapıldığı, ölü muayenesi ve klasik otopsi işleminin uygulandığı,
şüpheli, tanık ve müteveffanın kanuni temsilcilerinin ifadelerinin alındığı,
silahın balistik incelemesinin yapıldığı, müteveffaya ait tüm askeri bilgi,
belge ve hastane raporlarının alındığı, tüm bu hususlar değerlendirilerek
Durmuş Orhan’ın intihar etmesi olayında sorumlu görülen iki askeri görevli
hakkında ihmal suretiyle görevi kötüye kullanmak ve asta müessir fiil
suçlarından dava açıldığı, birisinin olay nedeni ile tutuklandığı, başvuru
tarihi itibariyle yargılamanın devam ettiği, diğer amirler hakkında ise nedensel bağ tespit edilmeyerek kovuşturmaya yer olmadığına
karar verildiği, bu karara karşı başvurucular tarafından Askeri Mahkemeye
yapılmış bir itirazın bulunup bulunmadığının başvuru dosyasından saptanamadığı,
akabinde AYİM’de açılan tam yargı davasında idarenin
sorumluluğunun tespit edilerek tazminata hükmedildiği, yine başvurucuların,
olaydan dolayı kendilerine maaş bağlanması talebiyle Sosyal Güvenlik Kurumuna
müracaatta bulundukları ve anılan kurumdaki işlemlerin devam ettiği
görülmektedir.
56. Bütün bu hususlar dikkate alındığında, yaşanan intihar
sonrasında yürütülen ceza soruşturmasında, yukarıda yer verilen ilkeler (bkz.
§§ 53-54) yönünden bir eksikliğin bulunduğu söylenemez. Mevcut başvuruda,
gerçekleşen ölüme ilişkin başvurucuların ortaya koyduğu veya yürütülen idari ve
ceza soruşturması kapsamında elde edilen bulgulardan müteveffanın ölümünün
intihar sonucu gerçekleştiği anlaşılmaktadır. Bunun aksine bir durumdan “şüphe”lenilmesini
gerektiren bir olgu da bulunmamaktadır. Ancak olayın meydana gelmemesi için
gerekli önlemlerin alınmadığı da görülmüş olup, bu konuda ön soruşturma
aşamasını aşan ve yargılamayı da içeren bir ceza soruşturması yürütüldüğü
belirlenmiştir. Dolayısıyla, yürütülen ceza soruşturmasında gelinen aşama
itibariyle yaşam hakkının usuli boyutunun ihlaline
neden olabilecek bir yön bulunmamaktadır.
57. Buna göre, başvuru konusu olayda yaşam hakkına ilişkin
şikâyetler açısından kapsamlı bir ceza soruşturmasını müteakip, ihlali tespit
eden ve makul bir tazminata hükmeden etkili bir idari dava yolu bulunmakta
olup, yaşam hakkına yapılan müdahale bu yolla uygun bir tazminat ile giderilmiş
olduğundan başvurucuların mağdur sıfatı ortadan kalkmıştır.
58. Açıklanan nedenlerle, yaşam hakkı yönünden başvurucuların mağdur
sıfatının kalktığı anlaşıldığından, başvurunun bu bölümünün “kişi bakımından yetkisizlik” nedeniyle
kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir.
b. Adil
Yargılanma Hakkının İhlal Edildiği İddiası
59. Başvurucular, karar düzeltme taleplerinin reddedilmesi sonucunda
203,00 TL para cezası verilmesinin ve reddolunan
maddi ve manevi tazminatlar üzerinden, dava tarihinden sonra yürürlüğe giren
659 sayılı KHK gereğince davalı idare lehine 11.207 TL vekâlet ücretine
hükmedilmesinin adil yargılanma hakkı ile hak arama hürriyetini ihlal ettiğini
ileri sürmüşlerdir.
i. Karar
Düzeltme Talebinin Reddedilmesi Sonucunda Para Cezasının Verilmesi Şikâyeti
60. Başvurucular, karar düzeltme talebiyle yaptıkları başvurunun
reddedilmesi üzerine, ayrıca aleyhlerine para cezasına hükmedilmiş olmasının
mahkemeye erişim hakkını ihlal ettiğini söylemişlerdir.
61. Anılan şikâyet konusu, daha önce bireysel başvuruya konu olmuş
ve Anayasa Mahkemesince, hükmolunan bu miktarın, gözetilen meşru amaç ile
korunmak istenen hak açısından orantılı olduğu ve başvurucu üzerinde ağır bir
yük oluşturmadığı, dolayısıyla söz konusu yaptırımın mahkemeye erişim hakkına bir
engel teşkil etmediği kabul edilerek, bu iddiaların açıkça dayanaktan yoksun
olduğuna karar verilmiştir (B. No: 2013/2507, 6/3/2014,
§ 36-42; B. No: 2013/1613, 2/10/2013, §§ 38, 39; benzer yöndeki AİHM kararları
için bkz. Maillard/Fransa, B. No: 35009/02, 6/12/2005, §§
35, 37; Topaloğlu/Türkiye, B. No:
38388/04, 3/7/2012; Dalar/Türkiye,
B. No: 35957/05, 21/2/2012, § 52). Somut başvuru açısından farklı karar
verilmesini gerektiren bir yön bulunmadığından başvurunun bu kısmının “açıkça dayanaktan yoksun olması” nedeniyle
kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir.
ii. Aleyhe Vekâlet
Ücretine Hükmedildiği Şikâyeti
62. Başvurucuların, aleyhlerine hükmedilen vekâlet ücretinin çok
yüksek olduğu ve mahkemeye erişim hakkını ihlal ettiği yönündeki şikâyetleri
açıkça dayanaktan yoksun olmayıp, başka bir kabul edilemezlik nedeni de
bulunmadığından, bu şikâyetler yönünden başvurunun kabul edilebilir olduğuna
karar verilmesi gerekir.
2. Esas
Yönünden
63. Başvurucular, ıslah imkânının
ve haksız çıkan tarafa nispi vekâlet ücretine hükmedilmesine yönelik bir
düzenlemenin olmadığı dönemde dava açtıklarını ve dava açarlarken o dönemin
şartlarına göre dava konusu miktarı belirlediklerini, dava devam ederken
yürürlüğe giren 659 sayılı KHK’deki düzenleme ile öngörmedikleri bir şekilde
vekâlet ücreti ödemeye mahkûm edildiklerini, bu durumun hak arama özgürlüğünü
ihlal ettiğini iddia etmişlerdir.
64. Bakanlık görüşünde, benzer konunun daha önceden Anayasa
Mahkemesi önüne getirildiği, Mahkemece açıkça dayanaktan yoksun görülerek kabul
edilemezlik kararı verildiği, ancak burada üzerinde durulması gereken hususun;
başvurucuların, dava açarken davası reddedilse dahi aleyhine vekâlet ücreti
hükmedilmeyeceği inancıyla hareket etmesi olduğu, zira dava devam ederken
yürürlüğe giren bu düzenleme ile başvurucuların dava açmakla aldıkları riskin
arttığı, Anayasa Mahkemesince bu hususların göz önünde bulundurulması gerektiği
belirtilmiştir.
65. Başvurucular, 24/12/2013 tarihli cevap
dilekçelerinde, başvuru dilekçelerindeki görüşlerini tekrarlamışlardır.
66. Anayasa’nın “Hak arama
hürriyeti” başlıklı 36. maddesi şöyledir:
“Herkes, meşrû vasıta ve yollardan faydalanmak
suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma
(Değişik ibare: 3.10.2001-4709/14 md.) ile adil
yargılanma hakkına sahiptir.
Hiçbir
mahkeme, görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan kaçınamaz.”
67. Mahkemeye erişim hakkı, bir uyuşmazlığı mahkeme önüne
taşıyabilmek ve uyuşmazlığın etkili bir şekilde karara bağlanmasını
isteyebilmek anlamına gelmektedir. Kişinin mahkemeye başvurmasını engelleyen
veya mahkeme kararını anlamsız hale getiren, bir başka ifadeyle mahkeme
kararını önemli ölçüde etkisizleştiren sınırlamalar mahkemeye erişim hakkını
ihlal edebilir (B. No: 2012/791, 7/11/2013, § 52).
68. Taraflardan birinin yargılamadaki başarı oranına göre kazanılan
veya kaybedilen değer oranında lehine veya aleyhine mahkeme masraflarının
hükmedilmesine yönelik düzenlemeler mahkemeye erişim hakkına müdahale
oluşturmakta ise de abartılı, zorlama veya ciddiyetten yoksun talepleri
disipline etmeye yönelik orantılı müdahaleler meşru görülebilir. Ancak, bu
sınırlamaların hakkın özüne zarar vermeyecek nitelikte, meşru bir amaca dayalı
ve kullanılan aracın sınırlama amacı ile orantılı olması, kamu yararının
gerekleri ile bireyin hakları arasında kurulmaya çalışılan adil dengeyi bozacak
şekilde birey aleyhine katlanılması zor külfetler yüklememiş olması gerekir (B.
No: 2012/791, 7/11/2013, § 61-62).
69. Dava sonucundaki başarıya dayalı olarak taraflara vekâlet ücreti
ödeme yükümlülüğü öngörülmesi de bu kapsamda mahkemeye erişim hakkına yönelik
bir sınırlama oluşturur. Böyle bir sınırlamanın meşru görülebilmesi için kamu
yararı ile birey hakkı arasında makul bir dengenin gözetilmiş olması gerekir.
Başvuru konusu olayda dava açıldıktan sonra 2/11/2011
tarihinde yayımlanarak yürürlüğe giren 659 sayılı KHK ile idarenin taraf olduğu
davaların, idarenin bünyesinde görev yapan kadrolu hukuk müşavirleri ve
avukatlar tarafından takibi öngörülmüş olup, davanın reddi halinde idare lehine
vekalet ücretine hükmedilmesi düzenleme altına alınmıştır. Gereksiz
başvuruların önlenerek dava sayısının azaltılması ve böylece mahkemelerin
fuzuli yere meşgul edilmeksizin uyuşmazlıkları makul sürede bitirebilmesi
amacıyla başvuruculara belli yükümlülükler öngörülebilir. Bu yükümlülüklerin
kapsamını belirlemek kamu otoritelerinin takdir yetkisi içindedir. Öngörülen
yükümlülükler dava açmayı imkânsız hale getirmedikçe ya da aşırı derece
zorlaştırmadıkça mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği söylenemez. Dolayısıyla
davayı kaybetmesi halinde başvurucuya yüklenecek olan vekâlet ücreti bu
çerçevede değerlendirilmelidir (B. No: 2013/1613, 2/10/2013,
§ 38 - 39).
70. Buna karşılık bir hukuki uyuşmazlığı mahkeme önüne taşıyan
başvurucuların, reddedilen dava konusu miktar üzerinden hesaplanan vekâlet
ücretini karşı tarafa ödemeye mahkûm edilmeleri ihtimali veya olgusu, belirli
dava koşulları çerçevesinde mahkemeye başvurmalarını engelleme ya da mahkemeye
başvurmalarını anlamsız kılma riski taşımaktadır. Bu kapsamda, davanın özel
koşulları çerçevesinde masrafların makullüğü ve orantılılığı, mahkemeye erişim
hakkının asgari sınırını teşkil etmektedir (B. No: 2012/791, 7/11/2013,
§ 54).
71. Başvurucuların tam yargı (tazminat) davasını açtıkları 10/3/2011 tarihi itibarıyla yürürlükteki usul hükümlerinde, dava dilekçesinde belirtilen talep
konusu miktarın sonradan ıslah yoluyla değiştirilmesine veya dava sonucunda
haksız çıkan davacının, her halükarda davalı idare lehine, reddedilen miktar
üzerinden nispi vekâlet ücreti ödemesini öngören bir düzenlemenin bulunmadığı
anlaşılmaktadır.
72. Tazminat alacağının miktarı, ancak bilirkişi incelemesi ve
benzeri araştırmalardan sonra mahkemenin takdir yetkisi çerçevesinde
belirlenebilen bir olgudur. Tazminat müessesesinin bu özelliği gereği, hak
kazanılan tazminat miktarının dava açılmadan önce tam olarak bilinmesi veya
öngörülmesi mümkün değildir. Dava açılması aşamasında karşı karşıya kalınan bu
belirsizliğin, talep miktarının sonradan düzeltilmesi (ıslah) yoluyla aşılması
da 1602 sayılı Kanun gereği 2/11/2011 tarihi öncesinde
mümkün olmadığından, hak kaybına uğramak istemeyen davacılar için, tazminat
taleplerine ilişkin miktarları yüksek tutmaktan başka seçeneklerinin olmadığı
görülmektedir.
73. Başvurucular da bu nedenle, AYİM’e
açtıkları davada uğradıkları zarar için toplam 140.000 TL maddi ve 110.000 TL
manevi tazminat talebinde bulunmuşlardır. AYİM önündeki davalarda haksız çıkan
davacı aleyhine ve davalı idare lehine vekalet ücreti ödenmesine ilişkin 659
sayılı KHK’nin 14. maddesindeki düzenleme, 2/11/2011
tarihinde yürürlüğe girmiş ve bu düzenlemeyi dikkate alan AYİM, başvurucular
lehine toplam 70.534 TL maddi ve manevi tazminata ve 8.189 TL vekâlet ücretine
hükmettikten sonra, başvurucuların reddedilen fazlaya ilişkin tazminat
talepleri üzerinden de davalı idare lehine 11.207 TL vekalet ücreti ödemesine
karar vermiştir.
74. Buna göre, başvurucuların dava açtıkları sırada ıslah imkânının
olmaması nedeniyle hak kaybına uğramamak amacıyla taleplerini yüksek tuttukları,
hak kazandıkları 78.723 TL tazminat ve vekâlet ücreti karşısında 11.207 TL de
bir vekâlet ücreti ödeme yükümlülüğü altına girdikleri anlaşılmaktadır.
Dolayısıyla, başvurucuların dava açtıkları tarihten sonra, 659 sayılı KHK’nin
14. maddesi ile yapılan düzenleme uyarınca, reddedilen dava konusu miktar
üzerinden nispi vekâlet ücreti ödeme zorunluluğu ile karşı karşıya kaldıkları
görülmektedir.
75. Dava devam ederken başvurucuların aleyhine yapılan bu
değişikliğin, başvurucular tarafından önceden öngörülmesi beklenilemez. Bununla
birlikte, anılan bu düzenlemenin tek başına mahkemeye erişim hakkını ihlal
ettiği de söylenemez. Bu düzenleme sonucu gerçekleşen müdahalenin ölçülü olup
olmadığının da incelenmesi gerekir.
76. Somut olayın koşulları bir bütün halinde değerlendirildiğinde, başvurucuların,
dava açtıkları sırada ıslah imkânının olmaması nedeniyle hak kaybına uğramamak
için taleplerini yüksek tuttukları ve önceden öngöremedikleri bir düzenleme
uyarınca da yargılama sonucunda hak kazandıkları tazminatın yaklaşık %15’ine
denk gelen kısmını vekâlet ücreti olarak davalı idareye geri ödemek zorunda
kaldıkları görülmüştür. Böylece başvurucuların, tazminat alacağının az kabul edilmeyecek
bir kısmından mahrum bırakıldıkları ve bu miktarın ölçülü olmadığı
saptandığından, mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği sonucuna varılmıştır.
77. Açıklanan nedenlerle, başvurucuların Anayasa’nın 36. maddesinde
güvence altına alınan mahkemeye erişim haklarının ihlal edildiğine karar
verilmesi gerekir.
3. 6216 Sayılı
Kanun’un 50. Maddesi Yönünden
78. 6216 sayılı Kanun’un “Kararlar”
kenar başlıklı 50. maddesinin (2) numaralı fıkrası şöyledir:
“Tespit
edilen ihlal bir mahkeme kararından kaynaklanmışsa, ihlali ve sonuçlarını
ortadan kaldırmak için yeniden yargılama yapmak üzere dosya ilgili mahkemeye
gönderilir. Yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunmayan hâllerde
başvurucu lehine tazminata hükmedilebilir veya genel mahkemelerde dava açılması
yolu gösterilebilir. Yeniden yargılama yapmakla yükümlü mahkeme, Anayasa
Mahkemesinin ihlal kararında açıkladığı ihlali ve sonuçlarını ortadan
kaldıracak şekilde mümkünse dosya üzerinden karar verir.”
79. Başvuru konusu olayda, tespit edilen ihlalin sonuçlarının
ortadan kaldırılması bakımından yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar
bulunmadığından salt ihlalin tespitiyle giderilemeyecek olan manevi zararları
karşılığında başvuruculara takdiren net 3.000 TL
manevi tazminat ödenmesine karar verilmesi gerekir.
80. Başvurucular tarafından yapılan ve dosyadaki belgeler uyarınca
tespit edilen 172,50 TL harç ve 1.500,00 TL vekâlet ücretinden oluşan toplam
1.672,50 TL yargılama giderinin başvuruculara ödenmesine karar verilmesi
gerekir.
V. HÜKÜM
Açıklanan
gerekçelerle;
A. Başvurucuların,
1.
Anayasa’nın 17. maddesinin ihlal edildiğine ilişkin iddialarının, mağdur
sıfatları ortadan kalktığından “kişi
bakımından yetkisizlik”,
2.
Karar düzeltme talebinin reddedilmesi sonucunda para cezası verilmesinin
mahkemeye erişim hakkını ihlal ettiğine ilişkin iddialarının “açıkça dayanaktan yoksun olması”,
nedeniyle KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA,
3.
Aleyhe vekâlet ücretine hükmedilmiş olmasının mahkemeye erişim hakkını ihlal
ettiğine ilişkin iddialarının KABUL EDİLEBİLİR OLDUĞUNA,
B. Anayasa’nın 36. maddesinde güvence altına alınan hak arama
özgürlüğü kapsamındaki mahkemeye erişim hakkının İHLAL EDİLDİĞİNE,
C. Mahkemeye erişim hakkına yönelik müdahale nedeniyle
başvuruculara net 3.000 TL manevi TAZMİNAT ÖDENMESİNE,
D. Başvurucular tarafından yapılan 172,50 TL harç ve 1.500,00 TL
vekâlet ücretinden oluşan toplam 1.672,50 TL yargılama giderinin BAŞVURUCULARA
ÖDENMESİNE,
E. Ödemelerin, kararın tebliğini takiben başvurucuların Maliye
Bakanlığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yapılmasına; ödemede
gecikme olması halinde, bu sürenin sona erdiği tarihten ödeme tarihine kadar
geçen süre için yasal faiz uygulanmasına
19/11/2014 tarihinde OY BİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
:
Serruh KALELİ
Üyeler
:
Nuri NECİPOĞLU
Hicabi DURSUN
Erdal TERCAN
Hasan Tahsin GÖKCAN
Raportör
:
Özcan ÖZBEY
Başvurucular
:
1) Mehmet ORHAN
2) Nurhan ORHAN
3) Merve ORHAN
Vekilleri
:
Av. Recep SELÇUK
Anayasa Mahkemesi Birinci Bölüm, E. 2012/1258, 19 Kasım 2014 tarihli karar · Kaynak: AYM Kararlar Bilgi Bankası