AYM Bireysel Başvuru B. No: 2013/5198

I. BAŞVURUNUN KONUSU

1. Başvurular, 5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan

Zararların Karşılanması Hakkında Kanun kapsamında yapılan müracaatların

reddedilmesi nedeniyle mülkiyet hakkının ve anılan ret işlemlerine karşı

açılmış olan davalara ilişkin yargılama işlemlerinin adil olmaması, makul

sürede sonuçlandırılmaması nedenleriyle adil yargılanma hakkının ihlal edildiği

iddialarına ilişkindir.

II. BAŞVURU SÜRECİ

2. Başvurular muhtelif tarihlerde Anayasa Mahkemesine doğrudan

yapılmıştır. Başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesi

neticesinde başvuruların Komisyona sunulmasına engel teşkil edecek bir

eksikliğinin bulunmadığı tespit edilmiştir.

3. Birinci Bölüm Birinci Komisyonunca 7/7/2015 tarihinde,

başvurucuların adli yardım taleplerinin kabulüne karar verilmiştir.

4. Birinci Bölüm Birinci Komisyonunca 7/7/2015 tarihinde,

başvuruların kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına

karar verilmiştir.

5. Bölüm Başkanı tarafından 2/9/2015 tarihinde, başvuruların

kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir

6. Başvuru belgelerinin birer örneği bilgi için Adalet

Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlığın yazısında Anayasa

Mahkemesinin önceki kararlarına ve bu kapsamda sunulan görüşlerine atfen

başvurular hakkında görüş sunulmayacağı bildirilmiştir.

7. Anayasa Mahkemesi tarafından ekli tablonun (A) sütununda

başvuru numaraları belirtilen dosyaların 2013/5198 başvuru numaralı bireysel

başvuru dosyası ile birleştirilmesine, incelemenin 2013/5198 başvuru numaralı

bireysel başvuru dosyası üzerinden yürütülmesine ve diğer bireysel başvuru

dosyalarının kapatılmasına karar verilmiştir.

III. OLAY VE OLGULAR

A. Olaylar

8. Başvuruculara ait bireysel başvurularda, başvuru dilekçeleri

ile başvurulara konu yargılama dosyaları içeriğinden tespit edilen ilgili

olaylar özetle şöyledir:

9. Başvurucular, Batman ili Sason ilçesi Tekevler

köyünde ikamet etmekte iken meydana gelen terör olayları nedeniyle 1993 yılında

göç etmek zorunda kaldıklarını belirterek ekli tablonun C sütununda belirtilen

tarihlerde, 5233 sayılı Kanun kapsamına giren zararlarının karşılanması

talebiyle Batman Valiliği Zarar Tespit Komisyonuna başvurmuşlardır.

10. Ekli tablonun D sütununda tarih ve sayıları belirtilen

Komisyon kararlarında, köyün boşalmadığı ve başvuruculara yönelik bir tehdit ve

saldırı olmadığından bahisle başvuruların reddine karar vermiştir.

11. Belirtilen ret işlemleri aleyhine ekli tablonun (F)

sütununda belirtilen tarihlerde başvurucular tarafından açılan iptal

davalarında, ekli tablonun (G) sütununda tarihleri gösterilen İdare Mahkemesi

kararları ile reddedilmiştir. İlgili gerekçe şöyledir:

“5233 sayılı Yasanın yukarıda aktarılan maddelerinin

değerlendirilmesinden; "terör eylemleri" veya "terörle mücadele

kapsamında yürütülen faaliyetler" sonucunda bir yerleşim yerinin tamamen

boşalmış/boşaltılmış olması nedeniyle malvarlığına ulaşamayan kişilerce

uğranılan maddi zararın, sözü edilen Yasa hükümlerine göre idarece sulh yoluyla

ödenmesi gerekir. Bir başka ifadeyle, bir yerleşim yerinin güvenlik nedeniyle

idarece veya güvenlik kaygısıyla o yerleşim yerinde yaşayan halk tarafından

"tamamen" boşaltılmış olması halinde, yerleşim yerinin

boşaltılmasından yerleşim yerine dönüşün başladığı tarihe kadar Yasada tek tek

sayılmak suretiyle belirlenen maddi zararın idarece karşılanması mümkündür.

Sosyal güvenlik kaygısına dayanılarak bir yerleşim yerinin kısmen boşalmış

olması nedeniyle malvarlığına ulaşılamamasından kaynaklanan maddi zararın

idarece ödenmesine yasal olanak bulunmamaktadır.

Yerleşim yerinin "kısmen" boşalmış olması, o yerleşim yerinde

güvenli bir şekilde, yaşayabilme olanağını sağlayan asgari güvenlik şartlarının

idarece yerine getirilmiş olduğunun nesnel bir göstergesidir. Güvenlik

kaygısının, yerleşim yerinde sürekli yaşayan kişilere ve sözü edilen kaygı

nedeniyle aynı yerleşim yerini terk eden kişilere göre değişmemesi

gerekmektedir. Terör olayları nedeniyle toplumda oluşan korku ve endişe

karşısında her bireyin farklı tepki göstermesi mümkündür. Bu nedenle, kişiden

kişiye değişebilen bir duygu olan güvenlik kaygısının yukarıda belirtildiği

şekilde nesnel bir ölçüte dayandırılması zorunludur. Ancak, bir yerleşim

yerinde meydana gelen terör olayları nedeniyle yerleşim yerinde sadece köy

korucuları ile bunların aileleri kalmış, diğer köy halkının yerleşim yerini

terk etmiş olması halinde ise, yerleşim yerini kısmen terk eden köy halkının da

güvenlik kaygısıyla köyden ayrıldığının kabul edileceği ve bu nedenden dolayı

malvarlığına ulaşılamamasından kaynaklanan maddi zararın 5233 sayılı Yasa

hükümlerine göre idarece karşılanacağı açıktır.

Bu itibarla, bir yerleşim yerinde asgari güvenlik düzeyinin

gerçekleştirilmiş olmasına ve bu yerde köy korucuları ile bunların aileleri

dışındaki diğer köy halkının yaşamasına karşın, yerleşim yerinde yaşayan

kişilerin bir kısmının, yerleşim yerini terk etmeleri sonucunda uğranıldığı

ileri sürülen maddi zararın, güvenlik kaygısından kaynaklandığından bahisle

5233 sayılı Yasa hükümlerine göre idarece karşılanmasına olanak

bulunmamaktadır.

Olayda, dava dosyasının Batman İli, Soson

İlçesi, Tekevler Köyü'ne ait bilgi ve belgelerin

birlikte incelenmesinden, Batman İl Jandarma Komutanlığı'nın 25.03.2011 tarih

ve 18647 sayılıyazısında, Tekevler

Köyü'nün "kısmen boşaldığı", ayrıca Batman Valiliği'nin 04.03.2005

tarihli yazısı ekinde yer alan "Terör Nedeniyle Terkedilen Köyler Listesi"nde bulunmadığı, 09.05.2006 tarih ve 30571

sayılı yazısında, "terör olaylarından etkilenen köy" olarak

belirtildiği, 09.10.2009 tarih ve 63966 sayılı yazısı ekinde, 1987-2000 yılları

arasında GKK ve GÖKKgörevlendirildiği ve koruculuk

sisteminin bulunduğu, korucu aileleri haricinde köyde 92 hanenin ikamet ettiği,

Batman Valiliği'nin 17.04.2006 tarih ve 406 sayılı yazı ekleri uyarınca, köy

nüfusunun 1990 yılında 999, 1997 yılında 585, 2000 yılında 2.064 kişi olduğu,

Sason İlçe Seçim Kurulu Başkanlığı'nın 04.09.2009 tarih ve 11851 sayılı

yazısında, aralarında davacının Köyünün de bulunduğu köylerde 1990-2000 yılları

arasında muhtarlık seçiminin yapıldığının belirtildiği görülmektedir

Davacı vekili tarafından Tekevler Köyünden

yapılan başvuruların 14/10/2010 tarihli Komisyon kararıyla, 5233 sayılı Kanun

kapsamında tazminat ödenmesine karar verildiği, ancak davacının başvurusunun

reddedilmesinin eşitlik ve ayrımcılık yasağı ilkesine aykırı olduğu ileri

sürüldüğünden, anılan iddianın değerlendirilmesi gerekmektedir.

Mahkememizin E:2011/4756 sayılı dava dosyasında yer alan 7/10/1993

tarihli olay yeri tespit tutanağında; 2/10/1993 günü saat 18:40 sıralarında

tespit edilemeyen terör örgütü militanlarınca Tekevler

Köyündeki GKK'ların evlerine roketatarlı ve uzun

namlulu silahlarla saldırılarda bulunulduğu ve evi, eşyaları ve hayvanları

zarar gören kişileri ait ayrıntılı bilgiye yer verildiği görülmüştür.

O halde, davacının da ikamet ettiği Tekevler

Köyü'nün "tamamen boşalmış/boşaltılmış" yerlerden olmamasına karşın,

köyde ikamet eden kişilere (GKK ve aileleri) yönelik bir terör tehdidi ya da

saldırısında bulunulması halinde, bu kişilerin yerleşim yerlerini kendilerine

yönelik terör tehdidi veya terör saldırısı nedeniyle terk ettiklerinin kabulü

gerektiği husus yukarıda belirtilen mevzuat hükümlerinden anlaşıldığı gibi,

anılan kapsamda olmasına karşın zararı tazmin edilmeyen kişi adına davacı

vekili tarafından açılan davada, mahkememizin E:2011/4590, K:2012/1254 sayılı

kararıyla, "...ikamet ettiği Tekevler Köyünde

babasına ait evin teröristler tarafından taranmasının, davacıya yönelik bir

terör tehdidi ya da saldırısı kapsamında değerlendirilmesi gerektiğinden,

yukarıda belirtilen usule göre inceleme yapılmak suretiyle işlem tesis edilmesi

gerekirken eksik incelemeye dayalı olarak reddine ilişkin dava konusu işlemde

hukuka uyarlık bulunmamaktadır." gerekçesiyle işlemin iptaline karar

verilmiştir.

Buna göre, davacının ikamet ettiği Tekevler

Köyünün "tamamen boşalmış/boşaltılmış" yerlerden olmaması, davacıya

ve ailesine yönelik herhangi bir terör tehdidi ya da saldırısının da

bulunmaması nedeniyle, "kendisine veya ailesine yönelik bir terör tehdidi

ya da saldırısı" olan kişilerin 5233 sayılı Kanun uyarınca zararlarının

tazmin edilmesi, eşitlik ve ayrımcılık yasağı ilkesine aykırı olmadığından,

davacı vekilince ileri sürülen iddiaların kabulüne olanak bulunmamaktadır.

Bu durumda; aralarında davacının da bulunduğu Tekevler

Köyü halkının bir kısmının, güvenlik kaygısıyla da olsa köyden göç etmelerinden

dolayı uğradıkları zararın, anılan köyün tamamen boşalmamış olması diğer bir

ifadeyle anılan köyde nesnel güvenlik kaygısının yaşanmamış olması ve davacıya

yönelik bir terör tehdidi ya da saldırısının bulunmaması nedenleriyle, 5233

sayılı Yasa hükümlerine göre idarece karşılanmasına hukuki olanak

bulunmadığından, davacının isteminin reddi yolunda tesis edilen dava konusu

işlemde hukuka aykırılık bulunmamaktadır…”

12. Kararların başvurucular tarafından temyiz edilmesi üzerine

ekli tablonun (G) sütununda gösterilen tarihlerde Danıştay Onbeşinci

Dairesinin ilamları ile “karar usul ve

hukuka uygun olup dilekçede ileri sürülen temyiz nedenleri kararın bozulmasını

gerektirecek nitelikte görülmediği” gerekçesiyle hükümlerin

onanmasına karar verilmiştir.

13. Başvurucular tarafından karar düzeltme talebinde

bulunulmamış, muhtelif tarihlerde süresi içinde bireysel başvuruda

bulunulmuştur.

B. İlgili Hukuk

14. 5233 sayılı Kanun’un 1., 2., 4., 6., 7., 8., geçici 1.,

geçici 3., geçici 4. maddeleri, 24/6/2013 tarihli ve 2013/5034 sayılı Bakanlar

Kurulu Kararı Eki Karar’ın 1. maddesi, Danıştay Onuncu Dairesinin 30/12/2008

tarihli ve E.2008/4141, K.2008/9584 sayılı kararı, Danıştay Onuncu Dairesinin

31/12/2008 tarihli ve E.2008/5548, K.2008/9733 sayılı kararı, Danıştay Onuncu

Dairesinin 20/2/2009 tarihli ve E.2008/6679, K.2009/1227 sayılı kararı (Celal Demir, B. No: 2013/3309, 6/2/2014,

§§ 15-28).

IV. İNCELEME VE GEREKÇE

15. Mahkemenin 20/4/2016 tarihinde yapmış olduğu toplantıda

başvurular incelenip gereği düşünüldü:

A. Başvurucuların

İddiaları

16. Başvurucular 5233 sayılı Kanun kapsamında yaptıkları

başvuruların ve akabinde açtıkları davaların reddedildiğini, güvenlik nedeniyle

köyün boşaltılmış olduğunu belirten belgeler dikkate alınmaksızın ve köy

halkının güvenlik güçleri tarafından yapılan mayın taramasında kobay olarak

kullanılması hususuna ilişkin TBMM İnsan Hakları Komisyonunun incelemeleri gözönünde bulundurulmadan köyün tamamen boşalmamış olduğu

soyut gerekçesine dayanılarak,taraflarınca sunulan

belgeler değerlendirilmeksizin idare tarafından sunulan belgeler nazara

alınarak ve bu belgeler kendilerine tebliğ edilmek suretiyle savunma yapma

imkânı tanınmadan verilen kararların adil olmadığını, kararların yeterli

gerekçe ihtiva etmediğini, taraflarınca sunulan belgeler dikkate alınmaksızın

idarece sunulan belgelere dayalı olarak karar veren mahkemenin tarafsız

olmadığını, benzer başvurularda tazminata hükmedilmesine rağmen kendi

başvuruları reddedilmek suretiyle eşitlik ilkesine aykırı davranıldığını,

idarenin can ve mal güvenliğini sağlama yükümlülüğünü yerine getirmemesi sonucu

mülkiyet hakkından yoksun kaldıklarını ve Derece Mahkemelerinin yaptığı hatalı

değerlendirme nedeniyle zararlarının tazmin edilmediğini ve yaptıkları başvuru

hakkında yürütülen işlemlerin makul sürede sonuçlandırılmadığını belirterek

Anayasa’nın 2., 7., 10., 35., 36., 87., 125. ve 141. maddelerinde güvence

altına alınan haklarının ihlal edildiğini iddia etmiş ve maddi tazminat

talebinde bulunmuşlardır.

B. Değerlendirme

17. Başvuru formları ve ekleri incelendiğinde başvurucuların

5233 sayılı Kanun kapsamındaki zararlarının tazmini amacıyla açtıkları

davaların reddedilmesi nedeniyle Anayasa'nın 2., 7., 10., 35., 36., 87., 125.

ve 141. maddelerinde tanımlanan haklarının ihlal edildiğini iddia ettikleri

anlaşılmıştır. Anayasa Mahkemesi, olayların başvurucu tarafından yapılan hukuki

nitelendirmesi ile bağlı olmayıp olay ve olguların hukuki tavsifini kendisi

takdir eder (Tahir Canan, B. No:

2012/969, 18/9/2013, § 16). Başvurucuların iddialarının incelenmesi neticesinde

iddiaların özünün adil yargılanma ve mülkiyet hakları ile eşitlik ilkesinin

ihlaline ilişkin olduğu anlaşıldığından söz konusu iddiaların belirtilen

kapsamda değerlendirmeye tabi tutulması uygun görülmüştür.

18. Mahkememizin başvuru formunda belirtilen bazı hususlara

ilişkin eksikliğin giderilmesi amacıyla başvuruculara gönderdiği yazıya cevaben

başvuruculardan Mehmet Başaran (2013/5774), 1993 yılında terör örgütü

mensupları tarafından evlerine silahlı saldırı düzenlendiğini ve babası Esat

Başaran'ın öldürüldüğünü belirterek olaya ilişkin bilgi ve belgeleri sunmuştur.

19. Başvurucu Mehmet Başaran'ın 27/10/2015 tarihinde Mahkememize

sunmuş olduğu bilgi ve belgelerin daha önce Derece Mahkemeleri önünde ve

başvuru formunda ileri sürülmediği anlaşılmıştır. Dolayısıyla 30/3/2011 tarihli

ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında

Kanun'un 47. maddesinin (3) numaralı fıkrasında yer alan açık hüküm karşısında

başvuru formunda beyan edilmeyen söz konusu bilgi ve belgelere dayalı hak

ihlali iddiasının bu başvuru kapsamında incelenmesine olanak bulunmamaktadır.

Anayasa Mahkemesince yapılacak inceleme, başvuru formunda yer alan ihlal

iddialarıyla sınırlı olacaktır.

1. Kabul Edilebilirlik

Yönünden

a. Eşitlik İlkesinin

İhlal Edildiğine İlişkin İddia

20. Başvurucular 5233 sayılı Kanun kapsamında yaptıkları giderim

taleplerinin ve akabinde açtıkları davaların reddedildiğini ancak aynı köyde

yaşayan bir kısım müracaat sahibine bahse konu Kanun kapsamında ödeme

yapıldığını belirterek Anayasa’nın 10. maddesinde tanımlanan eşitlik ilkesinin

ihlal edildiğini ileri sürmüşlerdir.

21. 5233 sayılı Kanun kapsamında yapılan başvurularda tazminat

taleplerinin reddedilmesi nedeniyle ayrımcılığa maruz kalındığı iddiası daha

önce bireysel başvuruya konu olmuş ve Anayasa Mahkemesinin bu konuda verdiği

kararlarında, başvurucuların kendilerine hangi temele dayalı olarak ayrımcılık

yapıldığına ilişkin herhangi bir beyanda bulunmadıkları gibi belirtilen

iddialarını temellendirecek herhangi bir somut bulgu ve kanıt da sunmamış

oldukları dikkate alınarak başvurucuların anılan iddialarının açıkça dayanaktan

yoksun olması nedeniyle kabul edilemez olduğu sonucuna varılmıştır (Mesude Yaşar, B. No: 2013/2738, 16/7/2014,

§§ 43-48; Cahit Tekin, B. No:

2013/2744, 16/7/2014, §§ 39-44).

22. Somut başvurular açısından yapıldığı iddia edilen

ayrımcılığın hangi temele dayalı olduğuna dair bir beyanda bulunulmadığı,

belirtilen iddiaları temellendirecek herhangi bir somut bulgu ve kanıt

sunulmadığı gibi farklı karar verilmesini gerektiren bir yön de

bulunmamaktadır.

23. Açıklanan nedenlerle başvurucuların eşitlik ilkesinin ihlal

edildiği iddialarının diğer kabul edilebilirlik koşulları yönünden

incelenmeksizin açıkça dayanaktan yoksun

olması nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir.

b. Adil Yargılanma Hakkının İhlal Edildiğine

İlişkin İddia

i. Tarafsız Mahkemede Yargılanma Hakkının İhlal

Edildiğine İlişkin İddia

24. Başvurucular, idare tarafından sunulan ve kendilerine tebliğ

edilmeyen belgelere göre karar veren Mahkemenin tarafsız olmadığını iddia

etmiştir.

25. 5233 sayılı Kanun kapsamında yapılan başvurularda benzer

iddialar daha önce bireysel başvuruya konu olmuş ve Anayasa Mahkemesinin bu

konuda verdiği kararlarında, başvurulara konu yargılamalarda hâkimin

tarafsızlığına ilişkin karineyi ortadan kaldıracak şekilde yargılamayı yürüten

hâkimin taraflardan birine yönelik ön yargılı ve taraflı bir tutumu, kişisel

bir kanaati veya menfaati, bu bağlamda kişisel bir taraflılığının söz konusu

olduğunu ortaya koyan bir bulgu saptanmadığı anlaşıldığından başvurucuların

anılan iddialarının açıkça dayanaktan yoksun olması nedeniyle kabul edilemez

olduğu sonucuna varılmıştır (Mesude Yaşar,

§§ 38-41; Cahit Tekin, §§ 34-37).

26. Somut başvurular açısından hâkimin tarafsızlığına ilişkin

karineyi ortadan kaldıracak bir olgu ya da bulgu saptanmadığı gibi farklı karar

verilmesini gerektiren bir yön de bulunmamaktadır.

27. Açıklanan nedenlerle başvurucuların tarafsız mahkemede

yargılanma hakkının ihlal edildiği iddialarının diğer kabul edilebilirlik

koşulları yönünden incelenmeksizin açıkça

dayanaktan yoksun olması nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar

verilmesi gerekir.

ii. Çelişmeli Yargılama ve Silahların Eşitliği

İlkelerinin İhlal Edildiğine İlişkin İddia

28. Başvurucular sundukları bilgi, belge ve deliller dikkate

alınmadan sadece idare tarafından sunulan ve kendilerine tebliğ edilmeyen

belgelere dayanılarak İlk Derece Mahkemesi tarafından davanın reddine karar

verildiğini belirtmiş; bu nedenle çelişmeli yargılama ve silahların eşitliği

ilkelerinin ihlal edildiğini iddia etmişlerdir.

29. 5233 sayılı Kanun kapsamında yapılan başvurularda çelişmeli

yargılama ve silahların eşitliği ilkelerinin ihlal edildiği iddiası daha önce

bireysel başvuruya konu olmuş ve Anayasa Mahkemesinin bu konuda verdiği

kararlarında, başvurulara konu tazminat taleplerinin 5233 sayılı Kanun

kapsamında karşılanıp karşılanmayacağı noktasında Danıştay tarafından ihdas

edilen içtihadi kriter olan “yerleşim yerinin tamamen

boşalmış/boşaltılmış olması” ölçütünden yararlanıldığı, bu hususun tespiti için

de bir kısım idari birimden gelen tahkikat sonuçlarına dayanıldığı, bu

belgelerin ve içeriklerinin Komisyon ya da İlk Derece Mahkemesi kararlarına

aktarıldığı, bu suretle ilgili belgeler ve içeriklerine en geç İlk Derece

Mahkemesi kararıyla başvurucuların vakıf olduğu tespit edilmiştir.

Başvurucuların temyiz ve karar düzeltme talep dilekçelerinde bu belgeler

ışığında yapılan tespitlere karşı itiraz ve savunmalarını ileri sürme

imkânlarının bulunduğu, başvurucular tarafından ibraz edilen delil ve beyan

dilekçeleri kapsamında Mahkemelerce idare ve başvurucular tarafından sunulan

belgeler değerlendirilerek başvuruculara dava malzemesine ilişkin olarak tetkik

ve beyanda bulunma olanağının tanındığı, bu çerçevede başvuru dosyaları

kapsamından başvurucuların yargılamanın sonucunu etkileyecek usule ilişkin bir

imkândan mahrum bırakılmadığı anlaşıldığından başvuruların bu kısmının açıkça

dayanaktan yoksun olması nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmiştir (Mesude Yaşar, §§ 74-76; Cahit Tekin, §§ 70-72).

30. Somut başvurularda, yukarıda değinilen ilkeler ışığında

yapılan incelemelerde başvurucuların usule ilişkin bir imkândan mahrum

bırakılmadığı ve başvurucular açısından farklı karar verilmesini gerektiren bir

yön bulunmadığı sonucuna varılmıştır.

31. Açıklanan nedenlerle başvurucuların çelişmeli yargılama ve

silahların eşitliği ilkelerinin ihlal edildiği iddialarının diğer kabul

edilebilirlik koşulları yönünden incelenmeksizin açıkça dayanaktan yoksun olması nedeniyle kabul edilemez

olduğuna karar verilmesi gerekir.

iii. Yargılamanın Sonucu İtibarıyla Adil

Olmadığına İlişkin İddia

32. Başvurucular, Komisyona yaptıkları başvuruların ve akabinde

açtıkları davaların reddedildiğini, köylerinden göç etmeye mecbur kalmaları

nedeni ile malvarlıklarına ulaşamadıklarını, ortaya çıkan zararlarının terör

kaynaklı olmasına rağmen tazmin edilmediğini, idarenin can ve mal güvenliğini

sağlama yükümlülüğünü yerine getirmediğini belirterek mülkiyet haklarının ihlal

edildiğinden şikayetçi olmuşlar ise de yargılama sürecinde yapılan incelemeler

ve lehlerine olmayan yargı kararları temeline dayandırıldığı tespit edilen bu

iddianın Anayasa’nın 36. maddesi kapsamında değerlendirilmesi uygun

görülmüştür.

33. Başvurucular, yargılamanın adil olmadığı iddiası kapsamında

ayrıca, sundukları delillere Mahkeme tarafından itibar edilmediğini ve yalnızca

idare tarafından sunulan bilgi ve belgeler esas alınarak karar verildiğini

belirterek hatalı şekilde hüküm kurulduğunu ileri sürmüşlerdir.

34. Anayasa'nın 148. maddesinin dördüncü fıkrası ile 6216 sayılı

Kanun’un 49. maddesinin (6) numaralı fıkrasında, bireysel başvurulara ilişkin

incelemelerde kanun yolunda gözetilmesi gereken hususların incelemeye tabi

tutulamayacağı, 6216 sayılı Kanun'un 48. maddesinin (2) numaralı fıkrasında ise

açıkça dayanaktan yoksun başvuruların Mahkemece kabul edilemezliğine karar

verilebileceği belirtilmiştir (Necati Gündüz

ve Recep Gündüz, B. No: 2012/1027, 12/2/2013, § 24).

35. Anılan kurallar uyarınca ilke olarak derece mahkemeleri

önünde dava konusu yapılmış maddi olay ve olguların kanıtlanması, delillerin

değerlendirilmesi, hukuk kurallarının yorumlanması ve uygulanması ile derece

mahkemelerince uyuşmazlıkla ilgili varılan sonucun esas yönünden adil olup

olmaması bireysel başvuru incelemesine konu olamaz. Bunun tek istisnası, derece

mahkemelerinin tespit ve sonuçlarının adaleti ve sağduyuyu hiçe sayan tarzda

bariz bir takdir hatası içermesi ve bu durumun kendiliğinden bireysel başvuru

kapsamındaki hak ve özgürlükleri ihlal etmiş olmasıdır. Bu çerçevede kanun yolu

şikâyeti niteliğindeki başvurular, derece mahkemesi kararları bariz takdir

hatası veya açık keyfîlik içermedikçe Anayasa

Mahkemesince esas yönünden incelenemez (Necati

Gündüz ve Recep Gündüz, § 26).

36. Başvurucular tarafından açılan davalarda Mahkemece,

aralarında başvurucuların da bulunduğu Tekevler köyü

halkının bir kısmının güvenlik kaygısıyla da olsa köyden göç etmesinden dolayı

uğradığı zararın anılan köyün tamamen boşalmamış olması, diğer bir ifadeyle

anılan köyde nesnel güvenlik kaygısının yaşanmamış olması ve davacılara yönelik

bir terör tehdidi ya da saldırısının bulunmaması nedenleriyle idarece tazmin

edilmesine hukuki olanak bulunmadığı belirtilerek davaların reddine karar

verilmiştir (bkz. § 11).

37. Başvurucular tarafından maddi vakıa ve delillerin hatalı takdiri

neticesinde talep ve davalarının reddedildiği, bu kapsamda derece

mahkemelerince delillerin takdirinin hatalı ve hükmün sonuç itibarıyla hukuka

aykırı olduğu belirtilmekte olup başvurucuların belirtilen iddialarının özünün

derece mahkemelerince delillerin değerlendirilmesinde ve hukuk kurallarının

yorumlanmasında isabet olmadığına ve esas itibarıyla yargılamanın sonucuna

ilişkin olduğu anlaşılmaktadır.

38. 5233 sayılı Kanun uyarınca ileri sürülen taleplerin

belirtilen Kanun kapsamında değerlendirilip değerlendirilmeyeceği hususu ve

Kanun'un kapsamının belirlenmesi noktasındaki mevzuat hükümlerinin yorumu ile

bu hususta içtihadî bir ölçütün belirlenmesi ve somut

olayın bu ölçüt uyarınca değerlendirilmesi noktasındaki takdir, esasen derece

mahkemelerine ait olup, 5233 sayılı Kanun'un uygulanması bağlamında daha önce

bireysel başvuru konusu yapılmış olan taleplere ilişkin olarak Anayasa

Mahkemesi tarafından yapılan değerlendirmeler neticesinde de belirtilen

hususlara ilişkin iddiaların maddi olayın ve hukuk kurallarının yorumlanması ve

uygulanması bağlamında kanun yolu mahkemelerince değerlendirilmesi gereken

hususlara ilişkin olduğu belirtilerek açıkça dayanaktan yoksun bulunduğu

sonucuna varılmıştır (Sabri Çetin,

B. No: 2013/3007, 6/2/2014, §§ 45-50; benzer yöndeki AİHM kararı için bkz. Akbayır/Türkiye, B. No: 30415/08, 28/06/2011, §

88).

39. Açıklanan nedenlerle başvurucular tarafından ileri sürülen

iddiaların kanun yolu şikâyeti niteliğinde olduğu, derece mahkemesi

kararlarının bariz takdir hatası veya açık keyfilik de içermediği

anlaşıldığından başvuruların bu kısmının, diğer kabul edilebilirlik koşulları

yönünden incelenmeksizin açıkça dayanaktan

yoksun olması nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi

gerekir.

iv. Gerekçeli Karar Hakkının İhlal Edildiğine

İlişkin İddia

40. Başvurucular, mahkeme kararlarında talep sonucuna etki eden

hususlara dair yeterli gerekçeye yer verilmediğini iddia etmişlerdir.

41. Mahkeme kararlarının gerekçeli olması, kanun yoluna başvurma

olanağını etkili kullanabilmek ve mahkemelere güveni sağlamak açısından, hem tarafların hem kamunun menfaatini

ilgilendirmekte olup, kararın gerekçesi hakkında bilgi sahibi olunmaması, kanun

yoluna müracaat imkânını da işlevsiz hâle getirecektir. Bu nedenle mahkeme

kararlarının dayanaklarının yeteri kadar açık bir biçimde gösterilmesi

zorunludur (Tahir Gökatalay,

B. No: 2013/1780, 20/3/2014, § 67).

42. Mahkeme kararlarının gerekçeli olması adil yargılanma

hakkının unsurlarından biri olmakla beraber bu hak, yargılamada ileri sürülen

her türlü iddia ve savunmaya ayrıntılı şekilde yanıt verilmesi şeklinde

anlaşılamaz. Bu nedenle gerekçe gösterme zorunluluğunun kapsamı kararın

niteliğine göre değişebilir. Bununla birlikte başvurucunun ayrı ve açık bir

yanıt verilmesini gerektiren usul veya esasa dair iddialarının cevapsız

bırakılmış olması bir hak ihlaline neden olacaktır. Bunun yanı sıra kanun yolu

mahkemelerince verilen karar gerekçelerinin ayrıntılı olmaması da bu hakkın

ihlal edildiği şeklinde yorumlanmamalıdır. Kanun yolu mahkemelerince verilen bu

tür kararların ilk derece mahkemesi kararlarında yer verilen gerekçelerin kabul

edilmiş olduğu şeklinde yorumlanması uygun olup, bu durumda, üst dereceli

mahkeme tarafından önceki mahkeme kararının gerekçesinin benimsendiği kabul

edilmelidir (Muhittin Kaya ve Muhittin Kaya

İnşaat Taahhüt Madencilik Gıda Turizm Pazarlama Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti.,

B. No: 2013/1213, 4/12/2013, § 26).

43. Başvurucular, göç ettikleri dönemde Tekevler

köyünde güvenlik olmadığını gösteren ve taraflarınca dava dosyasına sunulan

talep sonucuna etki edebilecek bilgi ve belgelerin Derece Mahkemeleri

kararlarında tartışılıp değerlendirilmediğini ileri sürmektedirler. 5233 sayılı

Kanun kapsamında yapılan başvurularda, anılan köye ilişkin verilen mahkeme

kararlarının gerekçeli karar hakkını ihlal ettiği iddiası daha önce bireysel

başvuruya konu olmuş ve Anayasa Mahkemesinin bu konuda verdiği kararlarda

başvurucuların hakkaniyete uygun yargılanma hakkı kapsamında olan özel

durumlarının değerlendirilmesi hariç olmak üzere, başvurucular tarafından ileri

sürülen ve hüküm sonucunu etkilediği iddia edilen taleplerinin derece

mahkemeleri kararlarında denetlenerek reddedildiği, bu nedenlerle başvuruların

bu kısmının açıkça dayanaktan yoksun olması nedeniyle kabul edilemez olduğu sonucuna

varılmıştır (Cahit Tekin, §§

75-77). Aynı içerikli taleplerin derece mahkemeleri tarafından aynı

gerekçelerle reddedildiği somut başvurular açısından da bu sonuçtan ayrılmayı

gerektirecek her hangi bir husus bulunmamaktadır.

44. Başvurucuların 1996 yılında köy halkının mayın taramasında

güvenlik güçleri tarafından kobay olarak kullanıldığı yönündeki argümanlarının

derece mahkemelerinin karar gerekçelerinde karşılanmadığı yönündeki iddiasına

gelince; başvurucular tarafından dosyaya sunulan bilgi ve belgelerin

incelenmesinden 1996 yılının Aralık ayındaki bir tarihte Batman ili Sason

ilçesi, Tekevler ve Kelhasan

köylerinde ilçe merkezine gitmek üzere araç bekleyen otuz civarında köy

sakininin askerler ve geçici köy korucuları tarafından resmî araca bindirilerek

mayınlı olduğu sanılan bir araziye götürüldükleri ve mayınların yerlerini

göstermemeleri hâlinde söz konusu alanda kendilerinin yürütüleceklerinin

belirtilerek burada zorla yürütüldükleri yönündeki iddiaların köylüler

tarafından Kaymakamlığa iletildiği, kamuoyuna da yansıyan söz konusu iddiaların

yerinde incelenmesi amacıyla TBMM İnsan Hakları Komisyonu Başkanlığı tarafından

üç milletvekilinden oluşan bir heyetin Batman’a gönderildiği, 21 Şubat 1997

günü yapılan tahkikat sonrasında Heyetçe hazırlanan raporda olayın

aydınlatılması amacıyla adli ve idari soruşturmaların başlatılması gerektiğinin

belirtildiği, Sason Cumhuriyet Başsavcılığınca söz konusu iddianın müsebbibi

olarak gösterilen jandarma üsteğmen hakkında efrada kötü muamele suçunu

işlediği iddiasıyla açılan kamu davasında 4483 sayılı Kanun gereğince

görevsizlik kararı verilerek evrakın gereğinin takdir ve ifası için

Kaymakamlığa gönderilmesine karar verildiği, Mahkememiz tarafından resen

yapılan incelemeden de Sason Kaymakamlığının 4483 sayılı Kanun kapsamında

yaptığı soruşturma sonucunda sanığın men’i

muhakemesine karar verildiği, yapılan itiraz üzerine dosyayı inceleyen

Diyarbakır Bölge İdare Mahkemesinin 24/9/1999 tarihli kararıyla da sanığın

üstüne atılı suçu işlediği kanısını doğrulayacak ve hakkında kamu davasının

açılmasını gerekli kılacak yeterli kanıt elde edilemediği gerekçesiyle yöntem

ve yasaya uygun bulunan kararın onandığı ve kararın bu şekilde kesinleştiği

görülmektedir.

45. Buna göre başvuruya konu iddia üzerine ilgili makamlarca

siyasal ve yargısal denetim süreçlerinin başlatıldığı ve hukuki süreç sonucunda

söz konusu iddianın sübut bulduğuna ilişkin yeterli kanıt olmadığı gerekçesiyle

sanık kamu görevlisinin yargılanmasına gerek olmadığı yönünde karar verildiği

anlaşılmaktadır.

46. Öte yandan bir an için anılan iddianın sübut bulduğu kabul

edilse dahi başvurucuların köyü terk etmesinin üzerinden bir

kaç yıl geçtikten sonra meydana geldiği ileri sürülen bu iddianın

başvurucuların köyü terk etme gerekçesi olamayacağı açıktır. Dolayısıyla

hukuken doğruluğu ispat edilemediği gibi doğruluğu hâlinde dahi başvurucuların

çok daha önce ayrıldıkları köylerinde yaşandığı ileri sürülen başvuru konusu

iddianın, başvurucuların kendilerine yönelik bir terör tehdidi ya da

saldırısından dolayı yerleşim yerini terk ettikleri sonucunu doğurması

olanaksızdır. Bu durumda hüküm sonucunu etkiler nitelikte olmadığı görülen bu

iddiaya ayrı ve açık bir yanıt vermeksizin nesnel güvenlik kaygısı kriterini

esas alarak davayı reddeden yerel mahkeme ve bu kararı onayan yüksek mahkeme

kararlarının gerekçeli karar hakkını ihlal ettiği iddiası açıkça dayanaktan

yoksundur.

47. Açıklanan nedenlerle başvurucuların gerekçeli karar

haklarının ihlal edildiği iddiasının diğer kabul edilebilirlik koşulları

yönünden incelenmeksizin açıkça dayanaktan

yoksun olması nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi

gerekir.

v. Makul Sürede Yargılanma Hakkının İhlal

Edildiğine İlişkin İddia

48. Başvurucular, 5233 sayılı Kanun kapsamında ileri sürdüğü

giderim talebinin değerlendirilmesi hususundaki idari süreç ve yargılama

prosedürlerinin makul sürede sonuçlandırılmaması nedeniyle Anayasa’nın 36.

maddesinde tanımlanan makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiğini iddia

etmişlerdir.

49. 5233 sayılı Kanun kapsamında yapılan müracaatlarda idari

yargı makamları nezdindeki yargılamaların makul sürede tamamlanmadığı yönündeki

iddialar daha önce bireysel başvuru konusu yapılmış ve Anayasa Mahkemesinin bu

konuda verdiği kararlarında, Komisyon ve yargılama aşamalarında geçen süreler ile

davanın tüm koşulları, karara bağlanan başvuru sayısı ve yargılama sürecinde

Komisyon ve yargılama makamlarınca yapılan işlemler dikkate alınarak

uyuşmazlığın karara bağlanması konusunda kamu otoritelerine ve özellikle

yargılama organlarına atfedilebilecek bir gecikmenin olmadığı ve toplamda sekiz

yılın altında gerçekleşen başvuruların karara bağlanma süresinin makul sürede

yargılanma hakkının ihlaline yol açmadığı sonucuna ulaşılmıştır (Sabri Çetin, §§ 61-69; Mahmut Can Arslan,

B. No: 2013/3008, 6/2/2014, §§ 60-68; Mehmet

Gürgen, B. No: 2013/3202, 6/2/2014, §§ 58-66; Celal Demir, §§ 58-66). Başvurunun kesin

olarak karara bağlanmasının daha uzun bir sürede gerçekleştiği ve bu durumun

başvuruculara atfedilebilecek bir kusurdan kaynaklanmadığı durumlarda ise makul

sürede yargılanma hakkının ihlal edildiği sonucuna varılmıştır (İsmet Kaya, B. No: 2013/2294, 8/5/2014, §§

46-70).

50. 6216 sayılı Kanun’un 48. maddesinin (2) numaralı fıkrasının

ilgili kısmı şöyledir:

“Mahkeme,

… açıkça dayanaktan yoksun başvuruların kabul edilemezliğine karar verebilir.”

51. Somut davalara bir bütün olarak bakıldığında Komisyona

başvuru tarihleri (bkz. ekli tablonun C sütunu)ile nihai karar tarihleri (bkz.

ekli tablonun H sütunu) arasında geçen ve ekli tablonun I sütununda her bir

başvuru için ayrı ayrı toplam süreleri belirtilen yargılama süreçlerinde

uyuşmazlığın karara bağlanması konusunda kamu otoritelerine ve özellikle

yargılama organlarına atfedilebilecek bir gecikmenin olduğu tespit

edilemediğinden ve başvurular açısından farklı karar verilmesini gerektiren bir

yön de bulunmadığı anlaşıldığından yargılama sürelerinin makul olduğu sonucuna

varılmıştır.

52. Açıklanan nedenlerle başvurucuların makul sürede yargılanma

hakkına yönelik bir ihlalin olmadığı açık olduğu anlaşıldığından başvuruların

bu kısmının diğer kabul edilebilirlik koşulları yönünden incelenmeksizin açıkça dayanaktan yoksun olması nedeniyle

kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir.

B. Adli yardım taleplerinin kabulüyle geçici muafiyet sağlanan

yargılama giderlerinin tahsilinin, başvurucuların mağduriyetine neden olacağı

anlaşıldığından 12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun

339. maddesinin (2) numaralı fıkrası uyarınca başvurucuların yargılama

giderlerini ödemekten TAMAMEN MUAF TUTULMASINA

20/4/2016 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.

Başkan

:

Burhan ÜSTÜN

Üyeler

:

Erdal TERCAN

Hasan Tahsin

GÖKCAN

Kadir ÖZKAYA

Rıdvan GÜLEÇ

Raportör

:

Elif KARAKAŞ

Basvurucular

:

Maşallah

GÖKALP UÇAR ve diğerleri [bkz. ekli tablonun

(B) sütunu]

Vekili

:

Av. Saim

BOZKURT

Sıra

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

A

Başvuru

Numarası

2013/5198

2013/5774

2013/5775

2013/5776

2013/5779

2013/5781

2013/5782

2013/5783

2013/5787

2013/5788

B

Başvurucu

Maşallah

Gökalp

Uçar

Mehmet

Başaran

Şekip

Kılıç

Sayım

Barış

Fahri

Gökalp

Adem

Yar

Abdurrahman

Gökalp

Lazgin

Coşkun

Abdulvahit

Yar

Aydın

Gökalp

C

Komisyona Başvuru Tarihi ve Dosya Kayıt

Numarası

30/5/2008

17578

10/9/2007

13723

6/9/2007

13721

6/9/2007

13716

6/9/2007

13714

6/9/2007

13717

30/5/2008

17590

30/5/2008

17613

25/3/2008

15479

30/5/2008

17588

D

Komisyon

Karar Tarihi ve Numarası

19/8/2011

2011/1-2220

19/8/2011

2011/1-2235

19/8/2011

2011/1-2234

19/8/2011

2011/1-2243

19/8/2011

2011/1-2241

19/8/2011

2011/1-2244

19/8/2011

2011/1-2221

19/8/2011

2011/1-2229

19/8/2011

2011/1-2217

19/8/2011

2011/1-2228

E

Dava

Tarihi

16/11/2011

16/11/2011

16/11/2011

16/11/2011

16/11/2011

16/11/2011

16/11/2011

16/11/2011

16/11/2011

16/11/2011

F

Yerel Mahkeme

Karar Tarihi

28/3/2012

28/3/2012

28/3/2012

28/3/2012

28/3/2012

28/3/2012

28/3/2012

28/3/2012

28/3/2012

28/3/2012

G

Temyiz Yolu Karar Tarihi

25/12/2012

25/12/2012

25/12/2012

25/12/2012

25/12/2012

25/12/2012

25/12/2012

28/3/2012

28/3/2012

28/3/2012

H

İdari ve Yargısal Süreçte Geçen Toplam Süre 4 yıl 6 ay 5 yıl 3 ay 5 yıl 3 ay 5 yıl 3 ay 5 yıl 3 ay 5 yıl 3 ay 4 yıl 6 ay 4 yıl 6 ay 4 yıl 9 ay 4 yıl 6 ay