Tayfun Cengiz Başvurusu (B. No: 2013/8463)

I. BAŞVURUNUN KONUSU

1. Başvurucu, üyesi olduğu sendikanın tüm Türkiye’de yaptığı

göreve gelmeme çağrısına katılarak görevine gelmediğini, ancak mazeretsiz

olarak göreve gelmediği gerekçesiyle uyarma cezası verildiğini, sendikal

faaliyetlere katılması nedeniyle ceza verilmesinin Anayasa’nın 10., 36., 40. ve

90. maddeleri ile toplantı ve örgütlenme özgürlüğüne ilişkin anayasal haklarını

ihlal ettiğini ileri sürmüş, maddi ve manevi tazminat talebinde bulunmuştur.

II. BAŞVURU SÜRECİ

2. Başvuru, 19/11/2013 tarihinde Mersin 1. İdare Mahkemesi

vasıtasıyla yapılmıştır. Dilekçe ve eklerinin idari yönden yapılan ön

incelemesinde Komisyona sunulmasına engel bir eksikliğin bulunmadığı tespit

edilmiştir.

3. İkinci Bölüm İkinci Komisyonunca, 19/2/2014 tarihinde

kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına, dosyanın Bölüme

gönderilmesine karar verilmiştir.

4. Bölüm tarafından 13/3/2014 tarihinde yapılan toplantıda

kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar

verilmiştir.

5. Başvuru konusu olay ve olgular 13/3/2014 tarihinde Adalet

Bakanlığına bildirilmiştir. Adalet Bakanlığı görüşünü 14/4/2014 tarihinde

Anayasa Mahkemesine sunmuştur.

6. Adalet Bakanlığı tarafından Anayasa Mahkemesine sunulan

görüş başvurucuya 14/4/2014 tarihinde bildirilmiştir. Başvurucu, Bakanlık

görüşüne karşı beyanda bulunmamıştır.

III. OLAYLAR VE OLGULAR

A. Olaylar

7. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle

olaylar özetle şöyledir:

8. Başvurucu, Eğitim ve Bilim Emekçileri Sendikası (EĞİTİM

SEN) üyesi bir kamu görevlisidir.

9. EĞİTİM SEN Yönetim Kurulunun 6/3/2012 tarihli kararı ile

28 ve 29 Mart 2012 tarihlerinde tüm ülke çapında “uyarı grevi” adı altında işe gelmeme eylemi yapılmasına

karar verilmiştir.

10. Başvurucu bahsi geçen tarihlerde işe gelmemiştir.

11. Başvurucunun görev yaptığı Tarsus İlçe Milli Eğitim

Müdürlüğü, eyleme katılan tüm sendika üyeleri hakkında yürüttüğü idari

soruşturma sonucunda 14/5/2012 tarihli kararı ile “28-29 Mart 2012 tarihlerinde mazeretsiz olarak göreve gelmediği”

gerekçesiyle başvurucuyu uyarma cezası ile cezalandırmıştır.

12. Başvurucunun söz konusu karara yapmış olduğu itiraz

Mersin Valiliğinin 13/6/2012 tarihli kararı ile reddedilmiştir.

13. Başvurucu, hakkında verilen disiplin cezasının iptali

istemiyle 20/7/2012 tarihinde idare mahkemesine iptal davası açmış, Mersin 1.

İdare Mahkemesinin 25/12/2012 tarihli kararı ile dava reddedilmiştir. İlk

Derece Mahkemesinin gerekçesi şöyledir:

“Türk hukukunda kamu görevlilerinin sendika

kurma ve sendikalara üye olma haklarının Anayasa ve Kanunlarla güvence altına

alındığı, nitekim kamu görevlilerinin sendikal haklarını düzenlemek amacıyla

özel kanun niteliğindeki 4688 sayılı Kamu Görevlileri Sendikaları Kanununun

çıkarıldığı, bu bağlamda kamu görevlilerinin sendikal örgütlenme hakları var

olmakla birlikte, kamu görevlilerine, "grev" hakkı tanınacağına

ilişkin bir hüküm bulunmaması ve iç hukukumuzda da bu doğrultuda yasal

düzenlemelerin yapılmamış olması karşısında kamu görevlilerinin

"grev" hakkından söz edilmesi mümkün değildir.

…

Bununla birlikte grev yapma hakkı ile ilgili

olarak her ne kadar AİHS'nin 11. maddesinde bu hak açık bir şekilde ifade

edilmemiş ise de; bu hakkın tanınması ve amacına uygun bir şekilde kullanılması

hiç kuşkusuz en önemli sendikal haklardan bir tanesini teşkil etmekle birlikte,

sendika üyelerinin haklarını korumak için gerçekleştirilen eylem ve bu eylemin

sonuçları ile ulaşılmak istenilen amaç arasında hakkaniyete uygun bir dengenin

gözetilmesi, başvurulan yöntemin ulaşılmak istenilen amaç ile orantılı olması

gerektiği gibi söz konusu eylemin başka kişi veya kişilerin temel hak ve

hürriyetlerine zarar verecek veya engelleyecek nitelikte olmaması

gerekmektedir.

Bu durumda; davacının 28/29 Mart tarihlerinde

iki gün süreyle kesintisiz işe gitmediği, bu durumun ise kamu hizmetinin

devamlılığı ve sürekliliği ilkelerine aykırılık teşkil ettiği gibi bu süre

zarfında öğrencilerin temel hak ve hürriyetleri arasında yer alan eğitim ve öğretim

hakkından yoksun bırakıldıkları birlikte değerlendirildiğinde davacının tespit

edilen fiiline uygun olarak geçmiş hizmetleri de gözetilmek suretiyle tesis

edilen dava konusu işlemlerde hukuka aykırılık bulunmamaktadır.”

14. Başvurucu, İlk Derece Mahkemesinin kararına itiraz etmiş,

Adana Bölge İdare Mahkemesinin 8/5/2013 tarihli kararı ile İlk Derece

Mahkemesinin kararı onanmıştır. Bölge İdare Mahkemesi kararının ilgili kısmı

şöyledir:

“… [k]amu

görevlilerinin, ekonomik, sosyal ve mesleki hak ve menfaatlerinin ve bu

kapsamda özlük ve parasal haklarının, çalışma koşullarının korunması,

iyileştirilmesi, geliştirilmesi, bu konulara dikkat çekilmesinin ve kamuoyu

oluşturulmasının sağlanması amacıyla ve başka seçeneklerinin bulunmaması

durumunda üyesi bulundukları sendikaların aldıkları kararlar uyarınca işi

bırakma eylemlerine katılmaları nedeniyle disiplin cezaları ile

cezalandırılmalarının demokratik bir toplumda gerekli olduğundan söz

edilemeyeceği anlaşılmakta ise de; uyuşmazlık konusu olayda davacının görevine

gelmemesi nedeninin, İlköğretim ve Eğitim Kanunu teklifinin geri çekilmesini

sağlamak, TBMM Genel Kurulunda görüşülerek yasalaşmasını engellemek olduğunun

çekişmesiz olması karşısında dava konusu işlemde hukuka aykırılık bulunmadığı

sonucuna varılmıştır. Açıklanan nedenlerle itirazın reddine…

15. Başvurucunun karar düzeltme istemi de Adana Bölge İdare

Mahkemesinin 19/9/2013 tarihli kararı ile reddedilmiştir.

16. Bölge İdare Mahkemesinin ilamı, başvurucuya, 25/10/2013

tarihinde tebliğ edilmiş ve başvurucu, 19/11/2013 tarihinde Anayasa Mahkemesine

bireysel başvuruda bulunmuştur.

B. İlgili Hukuk

17. 14/7/1965 tarih ve 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun

“Toplu eylem ve hareketlerde bulunma yasağı”

kenar başlıklı 26. maddesi şöyledir:

“Devlet memurlarının kamu hizmetlerini

aksatacak şekilde memurluktan kasıtlı olarak birlikte çekilmeleri veya

görevlerine gelmemeleri veya görevlerine gelipte

Devlet hizmetlerinin ve işlerinin yavaşlatılması veya aksatılması sonucunu

doğuracak eylem ve hareketlerde bulunmaları yasaktır”.

18. 657 sayılı Kanun’un “Disiplin

cezalarının çeşitleri ile ceza uygulanacak fiil ve haller” kenar

başlıklı 125. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:

“Devlet memurlarına verilecek disiplin

cezaları ile her bir disiplin cezasını gerektiren fiil ve haller şunlardır:

…

C - Aylıktan kesme: Memurun, brüt aylığından 1/30 - 1/8 arasında kesinti

yapılmasıdır.

Aylıktan kesme cezasını gerektiren fiil ve

haller şunlardır:

…

b) Özürsüz olarak bir veya iki gün göreve

gelmemek,

…”

19. 657 sayılı Kanun’un 135. maddesi şöyledir:

“Disiplin amirleri tarafından verilen uyarma,

kınama ve aylıktan kesme cezalarına karşı disiplin kuruluna, kademe

ilerlemesinin durdurulması cezasına karşı yüksek disiplin kuruluna itiraz edilebilir.

İtirazda süre, kararın ilgiliye tebliği

tarihinden itibaren yedi gündür. Süresi içinde itiraz edilmeyen disiplin

cezaları kesinleşir.

İtiraz mercileri, itiraz dilekçesi ile karar

ve eklerinin kendilerine intikalinden itibaren otuz gün içinde kararlarını

vermek zorundadır.

İtirazın kabulü hâlinde, disiplin amirleri

kararı gözden geçirerek verilen cezayı hafifletebilir veya tamamen

kaldırabilirler.

Disiplin cezalarına karşı idari yargı yoluna

başvurulabilir.”

20. Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun 22/5/2013 tarih,

2009/63 Esas ve 2013/1998 Karar sayılı ilamının ilgili kısmı şöyledir:

“…

Uyuşmazlıkta, davacının, üyesi bulunduğu

sendikanın yetkili kurullarınca alınan karara uyarak 11/12/2003 tarihinde 1 gün

göreve gelmeme eyleminin 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 125/C-b maddesi

kapsamında değerlendirilip değerlendirilemeyeceğinin tespiti önem taşımaktadır.

2709

sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının 90. maddesinin son fıkrasında; “Usulüne

göre yürürlüğe konulmuş Milletlerarası andlaşmalar

kanun hükmündedir. Bunlar hakkında Anayasaya aykırılık iddiası ile Anayasa

Mahkemesine başvurulamaz. (Ek cümle: 07/05/2004 - 5170

S.K./7.mad) Usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin

milletlerarası andlaşmalarla kanunların aynı konuda

farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası andlaşma hükümleri esas alınır.” hükmü yer almıştır.

Avrupa

İnsan Hakları Sözleşmesi’nin “Dernek kurma ve toplantı özgürlüğü”nün

düzenlendiği 11. maddesinde; herkesin asayişi bozmayan toplantılar yapmak,

dernek kurmak, ayrıca çıkarlarını korumak için başkalarıyla birlikte sendikalar

kurmak ve sendikalara katılmak haklarına sahip olduğu, bu hakların

kullanılmasının, demokratik toplumda zorunlu tedbirler niteliğinde olarak,

ulusal güvenliğin, kamu emniyetinin korunması, kamu düzeninin sağlanması ve suç

işlenmesinin önlenmesi, sağlığın veya ahlakın veya başkalarının hak ve

özgürlüklerinin korunması amaçlarıyla ve ancak yasayla sınırlandırılabileceği,

bu maddenin, bu hakların kullanılmasında silahlı kuvvetler, kolluk mensupları

veya devletin idare mekanizmasında görevli olanlar hakkında meşru sınırlamalar

konmasına engel olmadığı kuralına yer verilmiştir.

Avrupa

İnsan Hakları Mahkemesi 15/09/2009 tarihli, Kaya ve Seyhan - Türkiye kararında

(application no. 30946/04);

Eğitim-Sen üyesi öğretmenlere, 11/12/2003 tarihinde KESK’in

çağrısına uyarak, parlamentoda tartışılmakta olan kamu yönetimi kanun

tasarısını protesto etmek üzere düzenlenen bir günlük ulusal eyleme katılmaları

nedeniyle 11/12/2003 tarihinde göreve gelmedikleri için uyarma cezası

verilmesinin, her ne kadar bu ceza çok küçük olsa da, sendika üyelerinin

çıkarlarını korumak için meşru grev ya da eylem günlerine katılmaktan

vazgeçirecek bir nitelik taşıdığı, öğretmenlere verilen disiplin cezasının

“acil bir sosyal ihtiyaca” tekâbül etmediği ve bu

nedenle “demokratik bir toplumda gerekli” olmadığı sonucuna varmış, bunun

sonucu olarak, bu davada, başvuranların AİHS’nin 11. maddesi anlamında gösteri

yapma özgürlüğünü etkili bir şekilde kullanma haklarının orantısız olarak

çiğnendiği gerekçesiyle Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin 11. maddesinin ihlal

edildiğine karar vermiştir.

Bu

durumda, davacının, sendikal faaliyet gereği, 11/12/2003 tarihinde göreve

gelmeme eyleminin özürsüz olarak bir veya iki gün göreve gelmemek fiili

kapsamında değerlendirilemeyeceği ve sendikal faaliyet kapsamında bir gün

göreve gelmemek fiilinin mazeret olarak kabulü gerektiğinden, disiplin suçu

teşkil etmeyen eylem nedeniyle davacıya 657 sayılı Kanunun 125/C-b maddesi

uyarınca aylıktan kesme cezası verilmesine ilişkin dava konusu işlemde hukuka

uyarlık bulunmamıştır.

…”

IV. İNCELEME VE GEREKÇE

21. Mahkemenin 18/9/2014 tarihinde yapmış olduğu toplantıda,

başvurucunun 19/11/2013 tarih ve 2013/8463 numaralı bireysel başvurusu

incelenip gereği düşünüldü:

A. Başvurucunun İddiaları

22. Başvurucu, üyesi olduğu sendikanın tüm Türkiye’de yaptığı

göreve gelmeme çağrısına katılarak görevine gelmediğini, ancak mazeretsiz

olarak göreve gelmediği gerekçesiyle hakkında uyarma cezası verildiğini,

sendikal faaliyetlere katıldığı gerekçesiyle ceza verilmesi ve Anayasa’nın 36.

maddesinde yer alan hak arama hürriyeti, Anayasa’nın 10. maddesinde yer alan

eşitlik hakkı, Anayasa’nın 40. maddesinde yer alan etkili başvuru hakkı, Avrupa

İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (Sözleşme) 11. maddesi ve Avrupa Birliği Temel

Hakları Şartı’nın 28. maddesine aykırı olarak cezalandırılması nedeniyle

Anayasa’nın 90. maddesi ile toplantı ve örgütlenme özgürlüğüne ilişkin anayasal

haklarının ihlal edildiğini ileri sürmüş, maddi ve manevi tazminat talebinde

bulunmuştur.

B. Değerlendirme

1. Kabul

Edilebilirlik Yönünden

23. Başvurucu, Anayasa’nın

10., 36., 40. ve 90. maddeleri ile toplantı ve örgütlenme özgürlüğüne ilişkin

anayasal haklarının ihlal edildiğini iddia

etmiştir.

24. Bakanlık

görüşünde başvurucunun dile getirdiği şikayetlerin Anayasa’nın 51., 53. ve 54.

maddeleri ile Sözleşme’nin 11. maddesinde tanımlanan, toplantı ve örgütlenme

özgürlüğüne ilişkin olduğu belirtilmiştir.

25. Başvurucunun şikâyet ettiği koşullar ve şikâyetlerini

dile getirme biçimi dikkate alınarak bu şikâyetlerin Anayasa’nın 51. maddesi

bağlamında incelenmesi gerekmektedir.

26. Başvurucunun, sendikal faaliyete katıldığı gerekçesiyle

cezalandırılması nedeniyle Anayasal haklarının ihlal edildiğine ilişkin

şikâyetleri açıkça dayanaktan yoksun değildir. Ayrıca başka bir kabul

edilemezlik nedeni de bulunmadığı için başvurunun kabul edilebilir olduğuna

karar verilmesi gerekir.

2. Esas Yönünden

27. Başvurucu, olay tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisinde

yapılmakta olan İlköğretim ve Eğitim Kanunu Tasarısı görüşmelerinin

sonlandırılması ve Tasarı’nın geri çekilmesini sağlamak amacıyla, üyesi olduğu

EĞİTİM SEN Yönetim Kurulunun 6/3/2012 tarihinde 28/29 Mart 2012 günlerinde tüm

Türkiye’de 2 günlük işe gelmeme eylemi yapılmasına karar verdiğini, söz konusu

eyleme katılması nedeniyle hakkında disiplin cezası verilmesinin Anayasa’ya

aykırı olduğunu ileri sürmüştür. Başvurucu, AİHM’in

daha önce benzer başvurularda ihlal kararı verdiğini ayrıca Danıştay’ın da

istikrar kazanmış içtihatlarında sendikal faaliyet kapsamında göreve

gelinmemesi fiilinin mazeret olarak kabul edildiğini hatırlatmıştır. Bunlardan

başka başvurucu, sendikal faaliyet çerçevesinde işe gelmeyen sendika üyeleri

hakkında disiplin cezası verilmemesi gerektiğini belirten 1999 tarihli

Başbakanlık genelgesi ile Milli Eğitim Bakanlığının

2012 tarihli yazısına da dayanmıştır.

28. Başvurucu, iç hukuk ve uluslararası hukukta tanınan

haklara dayanarak, demokratik tepkisini göstermek amacıyla söz konusu etkinliğe

katıldığını, kamu görevlilerinin toplu eylem hakkının insan hakları

sözleşmeleri, Anayasa ve mahkeme kararları ile kesin biçimde tanındığını

belirtmiştir. Başvurucu ayrıca Anayasa’nın 2. maddesinde devletin sosyal bir

hukuk devleti olduğunun, 51. maddesinde çalışanların ve işverenlerin,

üyelerinin çalışma ilişkilerinde ekonomik ve sosyal hak ve menfaatlerini korumak

ve geliştirmek için önceden izin almaksızın sendika ve üst kuruluşlar kurma ve

bu sendikalara üye olarak bu doğrultuda etkinlik yapma hakkının bulunduğunun,

55. maddesinde çalışanların yaptıkları işe uygun adaletli bir ücret elde

etmeleri için gerekli tedbirlerin alınacağının ve 65. maddesinde de devletin

sosyal ve ekonomik alanlardaki görevlerini yerine getireceğinin vurgulandığına

işaret etmiştir.

29. Bakanlık görüşünde, AİHM’in

içtihatları hatırlatılarak başvuruya konu müdahalenin demokratik bir toplumda

gerekli olup olmadığı yönünde bir değerlendirme yapılması gerektiği

belirtilmiştir.

30. Örgütlenme özgürlüğü, bireylerin kendi menfaatlerini

korumak için kendilerini temsil eden kolektif bir oluşum meydana getirerek bir

araya gelme özgürlüğünü ifade etmektedir. “Örgütlenme”

kavramının Anayasa çerçevesinde özerk bir anlamı vardır ve bireylerin devamlı

olarak ve eşgüdüm içerisinde yürüttükleri faaliyetlerin hukukumuzda örgütlenme

olarak tanınmaması Anayasa hükümleri kapsamında örgütlenme özgürlüğünün zorunlu

olarak gündeme gelmeyeceği anlamına gelmez.

31. Demokrasilerde vatandaşların bir araya gelerek ortak

amaçları izleyebileceği örgütlerin varlığı sağlıklı bir toplumun önemli bir

bileşenidir. Demokrasilerde böyle bir “örgüt”,

devlet tarafından saygı gösterilmesi ve korunması gereken temel haklara

sahiptir. İstihdam alanında kendi üyelerinin menfaatlerinin korunmasını

amaçlayan örgütler olan sendikalar, bireylerin kendi menfaatlerini korumak için

kolektif oluşumlar meydana getirerek bir araya gelebilme özgürlüğü olan

örgütlenme özgürlüğünün önemli bir parçasıdır.

32. Örgütlenme özgürlüğü, bireylere topluluk hâlinde siyasal,

kültürel, sosyal ve ekonomik amaçlarını gerçekleştirme imkânı sağlar. Sendika

hakkı da çalışanların, bireysel ve ortak çıkarlarını korumak amacıyla bir araya

gelerek örgütlenebilme serbestisini gerektirmekte ve bu niteliğiyle bağımsız

bir hak değil, örgütlenme özgürlüğünün bir şekli veya özel bir yönü olarak

görülmektedir (Belçika Ulusal Polis

Sendikası/Belçika, B.

No: 4464/70, 27/10/1975 § 38).

33. Sendika hakkı ve sendikal faaliyetler Anayasa’nın Sosyal

ve Ekonomik Haklar ve Ödevler bölümünde, 51 ila 54. maddeleri arasında

düzenlenmiştir. Sendika kurma veya sendikalara üye olma özgürlüğü hakkı ise

Anayasa’nın 51. maddesinde yer almaktadır.

34. Anayasa’nın “Sendika

kurma hakkı” başlıklı 51. maddesi şöyledir:

“Çalışanlar ve işverenler, üyelerinin çalışma

ilişkilerinde, ekonomik ve sosyal hak ve menfaatlerini korumak ve geliştirmek

için önceden izin almaksızın sendikalar ve üst kuruluşlar kurma, bunlara

serbestçe üye olma ve üyelikten serbestçe çekilme haklarına sahiptir. Hiç kimse

bir sendikaya üye olmaya ya da üyelikten ayrılmaya zorlanamaz.

Sendika kurma hakkı ancak, millî güvenlik,

kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlâk ile

başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması sebepleriyle ve kanunla

sınırlanabilir.

Sendika kurma hakkının kullanılmasında

uygulanacak şekil, şart ve usuller kanunda gösterilir.

…

İşçi niteliği taşımayan kamu görevlilerinin bu

alandaki haklarının kapsam, istisna ve sınırları gördükleri hizmetin niteliğine

uygun olarak kanunla düzenlenir.

Sendika ve üst kuruluşlarının tüzükleri,

yönetim ve işleyişleri, Cumhuriyetin temel niteliklerine ve demokrasi

esaslarına aykırı olamaz.”

35. Anayasa’nın 51-54. maddelerinde düzenlenen sendikal hak

ve özgürlükler, benzer güvenceler getiren başta Örgütlenme Özgürlüğü Sözleşmesi

ile Örgütlenme ve Toplu Pazarlık Hakkı Sözleşmesi olmak üzere ilgili Uluslararası

Çalışma Örgütü (ILO) Sözleşmeleri ve Avrupa Sosyal Şartı ile tamamlanmaktadır.

Anayasa’nın 51-54. maddelerinde düzenlenen sendikal hak ve özgürlüklerin

kapsamı yorumlanırken bu belgelerde yer alan ve ilgili organlar tarafından

yorumlanan güvencelerin de göz önüne alınması gerekir.

36. Anayasa’nın 51. maddesi, devlet için hem negatif hem de

pozitif yükümlülükler getirmektedir. Devletin, 51. madde çerçevesinde,

bireylerin ve sendikanın örgütlenme özgürlüğüne müdahale etmemeye yönelik

negatif yükümlülüğü, 51. maddenin ikinci ila altıncı fıkralarında yer alan

gerekçelerle müdahaleye izin veren koşullara tabi tutulmuştur. Öte yandan her

ne kadar sendika hakkının asıl amacı, “bireyi,

korunan hakkın kullanılmasında kamu makamlarının keyfi müdahalelerine karşı

korumak ise de, bundan başka, korunan haklardan etkili bir şekilde yararlanmayı

güvence altına almaya yönelik pozitif yükümlülükler de olabilir”

(bkz. Wilson, Ulusal Gazeteciler Sendikası

ve Diğerleri/Birleşik Krallık, B. No: 30668/96, 30671/96 ve 30678/96, 2/10/2002, § 41).

37. Aslında, devletin pozitif ve negatif yükümlülükleri

arasında kesin ayrımlar yapmak her zaman olanaklı değildir. Buna karşın

devletin bu her iki yükümlülüğüne ilişkin olarak da uygulanacak ölçütlerde de

bir değişiklik olmamaktadır. Devletin ister pozitif ve isterse de negatif

yükümlülüğü söz konusu olsun bireyin ve bir bütün olarak toplumun çatışan

menfaatleri arasında adil bir denge kurulması gerekmektedir (bkz. Sorensen ve Rasmussen/Danimarka, B.

No: 52562/99 ve 52620/99, 11/1/2006 § 58). Anayasa Mahkemesi bu adil

dengenin kurulup kurulmadığına karar verirken, kamu gücünü kullanan organların

bu alanda belirli bir takdir marjına sahip olduğunu göz önünde bulunduracaktır.

38. Sınırlanabilir bir hak olan sendika hakkı Anayasa’da yer

alan temel hak ve özgürlüklerin sınırlama rejimine tabidir. Anayasa’nın 51.

maddesinin ikinci ve izleyen fıkralarında sendika hakkına yönelik sınırlama

sebeplerine yer verilmiştir. Ancak bu özgürlüklere yönelik sınırlamaların da

bir sınırının olması gerektiği açıktır. Temel hak ve özgürlüklerin

sınırlandırılmasında Anayasa’nın 13. maddesindeki ölçütler göz önüne alınmak

zorundadır. Bu sebeple sendika hakkına getirilen sınırlandırmaların denetiminin

Anayasa’nın 13. maddesinde yer alan ölçütler çerçevesinde ve Anayasa’nın 51.

maddesi kapsamında yapılması gerekmektedir.

39. Yukarıda anlatılan ilkeler ışığında, başvuru konusu

olayda, sendika hakkının ihlal edilip edilmediğinin değerlendirilmesinde

öncelikle müdahalenin mevcut olup olmadığı ve daha sonra da müdahalenin haklı

sebeplere dayanıp dayanmadığı değerlendirilecektir.

i. Müdahalenin Mevcudiyeti Hakkında

40. Başvurucu, ülke çapında yapılan bir sendika eylemine

katıldığı için kendisi hakkında uyarma cezası verilmesinin sendika hakkına müdahale

teşkil ettiğini iddia etmektedir. Bakanlık görüşünde bu tür cezaların sendika

hakkına müdahale oluşturduğu ifade edilmiştir. Başvurucunun sendikal faaliyet

kapsamında ülke çapında yapılan bir eyleme katılması nedeniyle cezalandırılması

ile başvurucunun sendika hakkına yönelik bir müdahale yapılmıştır.

ii. Müdahalenin Haklı Sebeplere Dayanması

Hakkında

41. Yukarıda anılan müdahale Anayasa’nın 51. maddesinin

ikinci ile altıncı fıkralarında belirtilen haklı sebeplerden bir veya daha

fazlasına dayanmadığı ve Anayasa’nın 13. maddesinde belirtilen koşulları yerine

getirmediği müddetçe Anayasa’nın 13. ve 51. maddelerinin ihlalini teşkil

edecektir. Bu nedenle, müdahalenin Anayasa’nın 13. maddesinde öngörülen öze

dokunmama, Anayasa’nın ilgili maddesinde belirtilmiş olma, kanunlar tarafından

öngörülme, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik

Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olmama koşullarına uygun

olup olmadığının belirlenmesi gerekir.

1. Müdahalenin Kanuniliği

42. Yapılan müdahalede, Anayasa’nın 51. maddesinin ikinci,

üçüncü ve beşinci fıkralarında yer alan müdahalenin “kanun”la yapılması şartına

aykırılık bulunduğuna ilişkin bir iddiada bulunulmamıştır. Yapılan

değerlendirmeler neticesinde, 657 sayılı Kanun’un “Toplu eylem ve hareketlerde bulunma yasağı” kenar başlıklı

26. maddesi ile “Disiplin cezalarının

çeşitleri ile ceza uygulanacak fiil ve haller” kenar başlıklı 125.

maddesinin “kanunilik” ölçütünü

karşıladığı sonucuna varılmıştır.

2. Meşru Amaç

43. İlk Derece Mahkemesi “davacının

28/29 Mart tarihlerinde iki gün süreyle kesintisiz işe gitmediği, bu durumun

ise kamu hizmetinin devamlılığı ve sürekliliği ilkelerine aykırılık teşkil

ettiği gibi bu süre zarfında öğrencilerin temel hak ve hürriyetleri arasında

yer alan eğitim ve öğretim hakkından yoksun bırakıldıkları”

gerekçesi ile müdahalenin kamu düzeni ve başkalarının hak ve özgürlüklerinin

korunması amacı güttüğünü belirtmiştir. Başvurucu bu hususta bir görüş

bildirmemiştir.

44. Sendika hakkına yapılan bir müdahalenin meşru olabilmesi

için bu müdahalenin Anayasa’nın 51. maddesinin ikinci fıkrasında belirtilen

millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık, genel

ahlak ile başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması sebebiyle ve kanunla

yapılmış olması gerekir.

45. Başvurucunun mazeretsiz işe gelmemesi nedeniyle verilen

disiplin cezasının Anayasa’nın 51. maddesinin ikinci fıkrasında sayılan meşru

amaçları hedeflediği kabul edilse bile müdahalenin gerekliliği konusunda

yapılması gereken değerlendirmeler göz önünde bulundurulduğunda müdahalenin

meşruluğu sorununu çözmenin gerekli olmadığı sonucuna varılmıştır.

3. Demokratik Bir Toplumda Gerekli Olma ve

Ölçülülük

46. Başvurucu, AİHM’in, Danıştayın ve derece mahkemelerinin benzer davalardaki

içtihatları ile sendika faaliyetleri çerçevesinde yapılan eylemlere disiplin

cezası verilmemesine ilişkin 1999 tarihli Başbakanlık genelgesini ve sendika

kararı ile yapılan iş bırakma eyleminin sendikal faaliyet olarak kabul edilmesi

gerektiği yönündeki Milli Eğitim Bakanlığı Hukuk

Müşavirliğinin görüşünü hatırlatmıştır. Başvurucu, söz konusu kurallar ile

mahkeme içtihatları karşısında sendikal faaliyet çerçevesinde iş bırakma

eylemine disiplin cezası uygulanmasının örgütlenme özgürlüğüne aykırı olduğunu

belirtmiştir.

47. Bakanlık görüşünde, sendika hakkına yönelik müdahalelerin

varlığı halinde alınan önlemleri haklı kılacak gerekçelerin olup olmadığının ve

“sınırlama amacı ile aracı arasında makul

bir dengenin bulunup bulunmadığının” demokratik toplum gerekleri

açısından değerlendirilmesi gerektiği belirtilmiştir.

48. Sendika hakkı mutlak olmadığından bazı sınırlandırmalara

tabi tutulabilir. Sendika hakkına ilişkin olarak Anayasa’nın 51. maddesinin ikinci

fıkrasında sayılan sınırlandırmaların (bkz. § 41) Anayasa’nın 13. maddesinin

güvencesinde olan demokratik toplum düzeninin gerekleri ve ölçülülük

ilkeleriyle bağdaşıp bağdaşmadığı konusunda bir değerlendirme yapılması

gerekmektedir.

49. Anayasa’nın 13. maddesinin ilk halinin gerekçesinde hak

ve özgürlüklere getirilecek sınırlamaların demokratik rejim anlayışına aykırı

olmaması gerektiği hatırlatılmış; Anayasa’nın 3/10/2001 tarih ve 4709 sayılı

Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının Bazı Maddelerinin Değiştirilmesi Hakkında

Kanun’un 2. maddesi ile yapılan değişiklik gerekçesinde ise Anayasa’nın 13.

maddesinin Sözleşme’deki ilkeler doğrultusunda

düzenlendiği belirtilmiştir (B. No: 2013/409, 25/6/2014, § 92).

50. 1982 Anayasasında belirtilen “demokratik toplum” kavramı, çağdaş ve özgürlükçü bir

anlayışla yorumlanmalıdır. “Demokratik

toplum” ölçütü, Anayasa’nın 13. maddesi ile AİHS’in

bu ölçütün kullanıldığı 9., 10. ve 11. maddeleri arasındaki paralelliği açıkça

yansıtmaktadır. Bu itibarla demokratik toplum ölçütü, çoğulculuk, hoşgörü ve

açık fikirlilik temelinde yorumlanmalıdır (benzer yöndeki AİHM kararları için

bkz. Handyside/Birleşik Krallık, B. No: 5493/72,

7/12/1976, § 49; Başkaya ve

Okçuoğlu/Türkiye, B. No: 23536/94, 24408/94, 8/7/1999, § 61).

51. Nitekim Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatları

uyarınca, “Demokrasiler, temel hak ve

özgürlüklerin en geniş ölçüde sağlanıp güvence altına alındığı rejimlerdir.

Temel hak ve özgürlüklerin özüne dokunup tümüyle kullanılamaz hale getiren

sınırlamalar, demokratik toplum düzeni gerekleriyle uyum içinde sayılamaz. Bu

nedenle, temel hak ve özgürlükler, istisnaî olarak ve ancak özüne dokunmamak

koşuluyla demokratik toplum düzeninin sürekliliği için zorunlu olduğu ölçüde ve

ancak yasayla sınırlandırılabilirler.” (AYM, E.2006/142, K.2008/148,

K.T. 24/9/2008). Başka bir ifadeyle yapılan sınırlama hak ve özgürlüğün özüne

dokunarak, kullanılmasını durduruyor veya aşırı derecede güçleştiriyorsa,

etkisiz hale getiriyorsa veya ölçülülük ilkesine aykırı olarak sınırlama aracı

ile amacı arasındaki denge bozuluyorsa demokratik toplum düzenine aykırı

olacaktır (B. No: 2013/409, 25/6/2014, § 94).

52. Genel olarak örgütlenme özgürlüğü ve özel olarak da

sendika hakkı Anayasa’da benimsenen temel değerlerden biri olan siyasal

demokrasiyi somutlaştıran özgürlükler arasında yer alır ve demokratik toplumun

temel değerlerinden birini oluşturur. Demokrasinin esasını meselelerin halka

açık olarak tartışılması ve çözümlenmesi yeteneği oluşturur. Anayasa Mahkemesi

daha önceki kararlarında demokrasinin temellerinin çoğulculuk, hoşgörü ve açık

fikirlilik olduğunu vurgulamıştır (B. No: 2013/409, 25/6/2014, § 95). Buna göre

sendika hakkını kullanan bireyler, çoğulculuk, hoşgörü ve açık fikirlilik gibi,

demokratik toplumun temel ilkelerinin korumasından yararlanırlar. Başka bir

deyişle şiddete teşvik etme veya demokratik ilkelerin reddi söz konusu olmadığı

sürece, sendika hakkı çerçevesinde dile getirilen bazı görüşler veya bunların

dile getirilme biçimi yetkili makamların gözünde kabul edilemez olsa dahi,

ifade, örgütlenme ve sendikal özgürlükleri ortadan kaldırmaya yönelik tedbirler

demokrasiye hizmet edemez ve hatta tehlikeye düşürür. Hukukun üstünlüğüne

dayanan demokratik bir toplumda, farklı düşüncelerin sendikal özgürlükler veya

başka yollarla dile getirilmesine imkan tanınmalıdır

(benzer değerlendirmeler için bkz. Oya

Ataman/Türkiye, B. No: 74552/01, 5/3/2007, § 36).

53. Hak ve özgürlüklere yapılacak her türlü sınırlamada

devreye girecek bir başka güvence de Anayasa’nın 13. maddesinde ifade edilen “ölçülülük ilkesi”dir. Bu ilke, temel hak ve

özgürlüklerin sınırlandırılmasına ilişkin başvurularda öncelikli olarak dikkate

alınması gereken bir güvencedir. Anayasa’nın 13. maddesinde demokratik toplum

düzeninin gerekleri ve ölçülülük kriterleri iki ayrı ölçüt olarak düzenlenmiş

olmakla birlikte bu iki ölçüt arasında ayrılmaz bir ilişki vardır. Nitekim Anayasa

Mahkemesi amaç ile araç arasında makul bir ilişki ve dengenin bulunup

bulunmadığını inceler (B. No: 2013/409, 25/6/2014, § 96).

54. Anayasa Mahkemesinin kararlarına göre ölçülülük, temel

hak ve özgürlüklerin sınırlanma amaçları ile araç arasındaki ilişkiyi yansıtır.

Ölçülülük denetimi, ulaşılmak istenen amaçtan yola çıkılarak bu amaca ulaşılmak

için seçilen aracın denetlenmesidir (B. No: 2012/1051, 20/2/2014, § 84; B. No:

2013/409, 25/6/2014, § 97). Bu sebeple sendika hakkına yapılan müdahalelerde,

hedeflenen amaca ulaşabilmek için seçilen müdahalenin elverişli, gerekli ve

orantılı olup olmadığı değerlendirilmelidir.

55. Bu bağlamda, başvuru konusu olay bakımından yapılacak

değerlendirmelerin temel ekseni, müdahaleye neden olan derece mahkemelerinin

kararlarında dayandıkları gerekçelerin sendika hakkını kısıtlama bakımından “demokratik bir toplumda gerekli” ve “ölçülülük ilkesi”ne uygun olduğunun

inandırıcı bir şekilde ortaya konulup konulamadığı olacaktır (B. No: 2013/409,

25/6/2014, § 98).

56. AİHM, konuyla ilgili ilk kararlarından itibaren,

Sözleşme’nin 10. ve 11. maddelerinin ikinci fıkralarında geçen “gerekli” kavramının ne anlama geldiğini

açıklamıştır. AİHM’e göre “gerekli” kavramı, “zorlayıcı

bir toplumsal neden”i

(pressing social need) ima etmektedir (Handyside/Birleşik Krallık, B. No: 5493/72, 7/12/1976, § 48). O halde

örgütlenme özgürlüğüne ve sendika hakkına yargısal veya idari bir müdahalenin,

toplumsal bir ihtiyaç baskısını karşılayıp karşılamadığına bakılması

gerekecektir. Bu çerçevede bir müdahale, meşru amaçla orantılı bir müdahale

olmalıdır; ikinci olarak müdahalenin haklılığı için kamu makamlarının

gösterdikleri gerekçeler konuyla ilgili ve yeterli olmalıdır (Stankov ve Ilinden Birleşik

Makedonyalılar Örgütü /Bulgaristan, B. No: 29221/95 29225/95,

2/10/2001, § 87).

57. Dolayısıyla, başvurucunun sendika faaliyetleri

çerçevesinde işe gelmemek şeklindeki eylemine verilen disiplin cezası nedeniyle

müdahale edilen sendika hakkı ile disiplin cezası ile ulaşılmak istenen kamu

yararı arasındaki dengenin ölçülü olduğunun kabulü halinde, disiplin cezası

verilmesine ve açılan davanın derece mahkemelerince reddedilmesine ilişkin

gerekçelerin inandırıcı, başka bir deyişle ilgili ve yeterli oldukları sonucuna

varılabilir (başka bir bağlamda benzer bir yaklaşım için bkz. B. No: 2012/1051,

20/2/2014, § 87).

58. Dava konusu disiplin cezasının, olayların tamamı ışığında

incelenmesi gerekir. Olay tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisinde devam eden

İlköğretim ve Eğitim Kanunu Tasarısı görüşmelerinin sonlandırılması ve

tasarının geri çekilmesini sağlamak amacıyla, EĞİTİM SEN Yönetim Kurulunun

6/3/2012 tarihli kararı ile 28 ve 29 Mart 2012 tarihlerinde tüm ülke çapında

işe gelmeme eylemi yapılmasına karar verilmiştir. Başka bir deyişle dava konusu

eylem günü, tüm ülkede, önceden bildirilmiştir. Söz konusu eylemin yapılmasına

yetkili merciler tarafından itiraz edildiği de ileri sürülmemiştir. Başvurucu

bu eyleme katılarak sendika hakkını kullanmıştır (benzer bir değerlendirme için

bkz. Ezelin/Fransa, B. No: 11800/85, 26/4/1991, § 41).

59. Başvurucu, EĞİTİM SEN’in

düzenlediği söz konusu işe gelmeme eylemine katılması nedeniyle uyarma cezası

ile cezalandırılmıştır. Gerek idarenin olağan uygulamasında ve gerekse de idari

yargının yerleşmiş içtihatlarında başvuru konusu olayda olduğu gibi sendikal

faaliyet çerçevesinde işe gelinmemesi halinde kişinin mazeret iznini kullandığı

kabul edilmekte ve disiplin soruşturması açılmamaktadır. Ne var ki sendika

üyelerinin sendikal faaliyet kapsamında işe gelmemeleri halinde mazeret izinli

sayılacakları yönündeki yerleşik hale gelen idari yargı içtihatlarına rağmen,

idarenin ve yargının bir bütün olarak yeknesak hareket etmesini sağlayacak

mevzuat düzenlemeleri bulunmamaktadır. Bu sebeple mevcut başvurudaki gibi

durumlarda sendika hakkını kullanan kişilerin disiplin soruşturması tehdidi

altında kaldıklarını not etmek gerekir.

60. Öte yandan bir sendikal eylemin tümüyle yasaklanması veya

gerçekleştirilmesinin ağır koşullara bağlanması hakkın özüne zarar vermesi

muhtemel olmakla birlikte mevcut başvurudaki gibi sendika üyelerinin iş bırakma

türü eylemlere katılmasına ilişkin yasal düzenlemeler ve yasal düzenlemelere

bağlı olarak genel düzenleyici işlemler yapmak, yasama ve yürütme organlarının

takdirindedir.

61. Başvurucunun bir devlet okulunda öğretmen olduğu göz

önüne alındığında devlet memurlarının bu haktan bütünüyle mahrum

bırakılamayacaklarını da not etmek gerekir. Bununla birlikte, demokratik bir

toplumda gerekliliği tartışılmaz olan durumlarda ordu, emniyet veya başka bazı

sektörlerde sendikal faaliyetlere sınırlamalar getirilmesi mümkündür.

Başvurucunun bu türden sınırlamalara tabi tutulmasını gerektirecek bir görevde

bulunduğu da ileri sürülmemiştir.

62. Tüm bunlara karşın verilen ceza hafif olsa da, başvurucu

gibi sendikaya üye kişileri, çıkarlarını savunmak amacıyla yapılan meşru grev

veya eylem günlerine katılmaktan vazgeçirecek bir niteliğe sahiptir (bkz. Kaya ve Seyhan/Türkiye,

B. No: 30946/04, 15/12/2009, § 30

Karaçay/Türkiye, B. No: 6615/03, 27/6/2007, § 37; Ezelin/Fransa, B. No: 11800/85, 26/4/1991, § 43).

63. Açıklanan nedenlerle, her ne kadar hafif bir ceza olsa da

şikâyet edilen uyarma cezasının “toplumsal

bir ihtiyaç baskısına” tekabül etmemesi nedeniyle “demokratik toplumda gerekli olmadığı”

sonucuna varılmıştır. Bu sebeple başvurucunun Anayasa’nın 51. maddesinde

güvence altına alınan sendika hakkının ihlal edildiğine karar verilmesi

gerekir.

3. 6216 Sayılı Kanun’un 50. Maddesi Yönünden

64. 6216 sayılı Kanun’un 50. maddesinin (1) numaralı

fıkrasında, esas inceleme sonunda ihlal kararı verilmesi hâlinde ihlalin ve

sonuçlarının ortadan kaldırılması için yapılması gerekenlere hükmedileceği

belirtilmiş, ancak yerindelik denetimi yapılamayacağı, idari eylem ve işlem

niteliğinde karar verilemeyeceği hüküm altına alınmıştır.

65. Başvurucu hakkında verilen uyarma cezasının sendika

hakkını ihlal ettiği gözetilerek başvurucu hakkında tesis edilen disiplin

cezası işleminin iptaline ilişkin davada yeniden yargılama yapılmasında hukuki

yarar görülmüştür. Sendika hakkına ilişkin ihlali ve sonuçlarını ortadan

kaldırmak için yeniden yargılama yapmak üzere dosyanın ilgili Mahkemesine

gönderilmesine karar verilmesi gerekir.

66. Başvuruda Anayasa’nın 51. maddesinin ihlal edildiği

sonucuna varılmıştır. Başvurucu, 1.076,00-TL maddi ve 1.000,00 TL manevi

tazminat talebinde bulunmuştur. Başvurucu ayrıca, avukatlık ücretlerini ve

ödenen harç ile yapılan diğer masrafların ödenmesini de talep etmiştir.

67. Adalet Bakanlığı, başvurucu tarafından talep edilen

tazminat miktarları konusunda herhangi bir beyanda bulunmamıştır.

68. Başvurucu hakkında tesis edilen disiplin cezası işleminin

iptaline ilişkin davada yeniden yargılama yapılmasına karar verildiğinden ve

başvurucunun derece mahkemelerinde yaptığı muhakeme giderleri ile avukatlık

ücretinden ibaret maddi zararını yeniden yargılama sırasında isteyebileceğinden

maddi tazminat talebinin reddine karar verilmesi gerekir.

69. Başvurucunun sendika hakkına yönelik başvuru açısından

ihlal tespitinin yeterli tatmin sağladığı değerlendirildiğinden sendika hakkına

yapılan müdahale nedeniyle tazminat talebinin reddine karar verilmesi gerekir.

70. Başvurucu tarafından yapılan ve dosyadaki belgeler

uyarınca tespit edilen 198,35 TL harç ve 1.500,00 TL vekâlet ücretinden oluşan

toplam 1.698,35 TL yargılama giderinin başvurucuya ödenmesine karar verilmesi

gerekir.

B. Sendika hakkına yapılan müdahale nedeniyle Anayasa’nın

51. maddesinin İHLAL EDİLDİĞİNE,

C. Başvurucunun tazminata ilişkin taleplerinin REDDİNE,

D. Başvurucu tarafından yapılan 198,35 TL harç ve 1.500,00

TL vekâlet ücretinden oluşan toplam 1.698,35 TL yargılama giderinin BAŞVURUCUYA

ÖDENMESİNE,

E. Ödemelerin, kararın tebliğini takiben başvurucuların

Maliye Bakanlığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yapılmasına;

ödemede gecikme olması halinde, bu sürenin sona erdiği tarihten ödeme tarihine

kadar geçen süre için yasal faiz uygulanmasına,

F. Kararın bir örneğinin ilgili mahkemesine gönderilmesine,

18/9/2014 tarihinde OY

BİRLİĞİYLE karar verildi.

Başkan

:

Alparslan

ALTAN

Üyeler

:

Recep

KÖMÜRCÜ

Engin

YILDIRIM

Celal Mümtaz

AKINCI

Muammer

TOPAL

Raportör

:

Yunus HEPER

Başvurucu

:

Tayfun

CENGİZ

Vekili

:

Av. Mustafa

ERDOĞDU

Av. Havva

AKDOĞAN