AYM Norm Denetimi E.1994/42 K.1994/55

Öğretim Kanunu"nun 2.12.1987 günlü, 301 sayılı KHK'nin 1. maddesiyle değişik 6. maddesinin (b) bendinin dördüncü fıkrasının Anayasa'nın 11. ve 131. maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir.

I- OLAY

2547 sayılı Yüksek Öğretim Kanunu'nun 6. maddesi gereğince Yüksek Öğretim Kurulu'na, Millî Eğitim Bakanlığı kontenjanından seçilerek Cumhurbaşkanı'nın onayı ile atanan iki üyenin seçimlerine ilişkin işlemin iptali için Öğretim Üyeleri Derneği Başkanı, Danıştay'a başvurmuştur.

Danıştay 5. Dairesi'nce, Yüksek Öğretim Kurulu'na yapılan bu atamaların dayanağını oluşturan 2547 sayılı Yasa'nın 2.12.1987 günlü 301 sayılı KHK ile değişik 6. maddesinin (b) bendinin dördüncü fıkrasının Anayasa'nın 11. ve 131. maddelerine aykırılığı savıyla iptali için Anayasa Mahkemesi'ne başvurulmuştur.

III- YASA METİNLERİ

A. İptali İstenen Yasa Kuralı

2547 sayılı Yüksek Öğretim Yasası'nın 2.12.1987 günlü, 301 sayılı KHK ile değişik 6. maddesinin (b) bendi şöyledir.

"Yükseköğretim Kurulu;

1) Cumhurbaşkanı tarafından, rektörlük ve öğretim üyeliğinde başarılı hizmet yapmış profesörlere öncelik vermek suretiyle seçilen yedi,

2) (Değişik 23/12/1988-KHK 351/13.Md.) Bakanlar Kurulunca temayüz etmiş üst düzeydeki Devlet görevlileri veya emeklileri arasından, (hakim ve savcı sınıfından olanlar için Bakanlığın ve kendilerinin muvafakatı alınmak kaydıyla) seçilen yedi,

3) Genelkurmay Başkanlığınca seçilen bir,

4) Milli Eğitim Gençlik ve Spor Bakanlığınca seçilen iki,

5) Üniversitelerarası Kurulca, Kurul üyesi olmayan profesör öğretim üyelerinden seçilen yedi,

kişiden oluşur."

B- Dayanılan Anayasa Kuralları

Dava dilekçesinde dayanılan Anayasa kuralları şunlardır:

1- "MADDE 11.- Anayasa hükümleri, yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve kişileri bağlayan temel hukuk kurallarıdır.

Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz."

2- "MADDE 131.- Yükseköğretim kurumlarının öğretimini planlamak, düzenlemek, yönetmek, denetlemek, yükseköğretim kurumlarındaki eğitim - öğretim ve bilimsel araştırma faaliyetlerini yönlendirmek, bu kurumların kanunda belirtilen amaç ve ilkeler doğrultusunda kurulmasını, geliştirilmesini ve üniversiteleretahsis edilen kaynakların etkili bir biçimde kullanılmasını sağlamak ve öğretim elemanlarının yetiştirilmesi için planlama yapmak maksadı ile Yükseköğretim Kurulu kurulur.

Yükseköğretim Kurulu, üniversiteler, Bakanlar Kurulu ve Genelkurmay Başkanlığınca seçilen ve sayıları, nitelikleri ve seçilme usulleri kanunla belirlenen adaylar arasından rektörlük ve öğretim üyeliğinde başarılı hizmet yapmış profesörlere öncelik vermek sureti ile Cumhurbaşkanınca atanan üyeler ve Cumhurbaşkanınca doğrudan doğruya seçilen üyelerden kurulur.

Kurulun teşkilatı, görev, yetki, sorumluluğu ve çalışma esasları kanunla düzenlenir."

IV- İLK İNCELEME

Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince yapılan ilk inceleme toplantısında; ilk incelemeye ilişkin rapor, itiraz yoluna başvuran Danıştay 5. Dairesi'nin istem gerekçesi, iptali istenen yasa kuralı ve ilgili Anayasa kurallarıyla bunların gerekçeleri, öbür yasama belgeleri, okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü :

İtiraz yoluna başvuran Danıştay 5. Dairesi'nin Anayasa'ya aykırılık savlarını değerlendirmeden önce bakılmakta olan bir davanın bulunup bulunmadığı sorunu üzerinde durulmuştur.

Anayasa'nın 152. maddesiyle, 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin

Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. maddesinde, "bir

davaya bakmakta olan mahkeme"nin Anayasa Mahkemesi'ne iptal istemiyle

başvurabileceği belirtilmektedir. Anayasa'daki, "bir davaya bakmakta olan

mahkeme" biçimindeki nitelemeyi; o davaya bakmaya yani uyuşmazlık konusunu

çözmeye ve suç işleyeni yasa kuralları çerçevesinde yargılamaya görevli mahkeme

olarak anlamak gerekir. Anayasa'nın 142. maddesi gereğince mahkemelerin

görevleri ancak yasa ile düzenlenir. Anayasa Mahkemesi, itiraz yolu ile

getirilen bir davada itiraz eden mahkemenin, yasa kurallarına uygun olarak o

davaya bakmaya görevli olup olmadığını saptamak zorundadır.

İtiraz yoluna başvuran mahkemenin elindeki davanın Anayasa'nın 152. maddesi yönünden var sayılabilmesi için dava ehliyeti bulunanlarca süresinde, yöntemince açılmış ve mahkemenin görevine giren bir dava olması gerekir. Bu koşulların varlığını saptamak Anayasa Mahkemesi'nin yetkisi içindedir.

2577 sayılı İdarî Yargılama Usulü Kanunu'nun 2. Maddesinde idarî

eylem ve işlemler hakkında "menfaatleri ihlâl edilenler" tarafından

iptal davası açılabileceği hükme bağlanmış iken davanın Danıştay 5. Dairesi'nde

görülmesi sırasında 10.6.1994 günlü, 4001 sayılı Kanun'un 1. maddesi ile 2. maddede

yapılan değişiklik sonucu ayrık durumlar dışında "kişisel hakları ihlâl

edilenlerin" davaaçabilecekleri öngörülmüştür. 4001 sayılı Yasa'nın geçici

2. maddesinde de "Değiştirilmiş olan 2 nci maddenin hükmü bu Kanunun

yürürlüğünden evvel açılmış olup devam eden veya hükme bağlanılmış olupda

kesinleşmemiş bulunan davalarda da uygulanır" denilmiştir. Buna göre, 2577

sayılı Yasa'nın değişik 2. maddesi Danıştay 5. Dairesi'nin gördüğü davada

uygulanacaktır.

Davacı, Öğretim Üyeleri Derneği Başkanı, Danıştay'a başvurusunda Yüksek Öğretim Kurulu'nun tüm yükseköğretim kurumlarını düzenleyen, çalışmalarına yön veren bir kuruluş olduğunu, öğretim elemanlarının faaliyetlerini gözetim ve denetim altında bulundurduğunu, derneklerinde kayıtlı üyelerin de üniversitelerde görevli öğretim üye ve yardımcılardan oluşması nedeniyle ilgilendiklerini belirterek Yüksek Öğretim Kurulu'na Millî Eğitim Bakanlığı kontenjanından seçilerek Cumhurbaşkanı'nen onayı ile atanan iki üyenin seçim işleminin iptalini istemiştir.

2577 sayılı Yasa'nın 2. maddesindeki idarî işlemler hakkında iptal davası açmak için gerekli olan "menfaatleri ihlâl edilenler" koşulu, 4001 sayılı Yasa ile "kişisel hakları ihlal edilenler" biçiminde değiştirilmiştir. Davacının dava konusu işlemle kişisel hakkı ihlal edilmediğinden 2577 sayılı Yasa'nın değişik 2. maddesinde öngörülen dava ehliyeti bulunmamaktadır. Bu nedenle de Danıştay 5. Dairesi'nin elinde bakmakta olduğu bir davanın varlığından söz edilemez. Başvurunun Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle reddi gerekir.

KARŞIOY

GEREKÇESİ

Esas Sayısı : 1994/42

Karar Sayısı : 1994/55

Anayasa'nın 152. maddesinin birinci fıkrasına göre, bir davaya

bakmakta olan mahkeme, uygulayacağı yasa kuralını Anayasa'ya aykırılığına

ilişkin yanlardan birinin savının ciddî olduğu kanısına vararak itiraz yolunu

izleyip iptal istemiyle Anayasa Mahkemesi'ne başvurursa, Anayasa Mahkemesi'nin

bu konuda vereceği karara kadar davayı geri bırakır. Danıştay 8. Dairesi'nin

Anayasa Mahkemesi'nin elinde bulunan davayailişkin, Anayasa'nın 152. maddesinin

üçüncü fıkrasında öngörülen beş aylık süre geçmeden, yeni bir yasayla dava

yeterliği çözümlense bile, yeniden açıp karara bağlayamaz. Danıştay Dairesi

tersine davranıp bir karar verse bile bu karar Anayasa Mahkemesi'nibağlamaz.

Danıştay'ın ehliyet yönünden red kararının dördüncü paragrafında, ancak

Danıştay'ın işin esasına girerek karar vereceği durumlarda Anayasa

Mahkemesi'nce alınacak kararın bekleneceği açıklanmış, beşinci paragrafta da

usul yönünden reddi gereken konularda beş aylık sürenin bitiminin

beklenemeyeceği belirtilmiştir. İtiraz yoluna başvuran Dairenin bu yargısı,

Anayasa Mahkemesi'ni etkileyemez. Anayasa'ya uygunluk denetimine getirilen bir

usul kuralı olmadığı gibi, Danıştay bu kararını beş aylık süreninsonunda da

alabilirdi. İtiraz konusu kuralın öz yönünden incelenmesini engeleyen bir

yöntem nedenine öncelik tanınamaz.

Kaldıki, Anayasa Mahkemesi davaya bakmakta olan mahkemenin

uygulayacağı kurala ek olarak 2949 sayılı Kuruluş Yasası'nın 28. maddesindeki

eksiklikler dışında başka bir neden üzerinde, özellikle yalnız mahkemesince

gözetilecek davacı ya da davalı olmak yeterliğini inceleyip araştıramaz.

İtirazı incelemeye başladıktan sonra bu nedene dayalı red ya da kabûl kararına

göre bir karar veremez.Sorunu temelden çözer. Tersine tutum, Anayasa'ya

uygunluk denetimlerini, itiraz yoluna başvuran mahkemenin yönlendirmesine

bırakır. İtirazdan sonraki vazgeçmenin, dosyayı geri istemenin bile başlanmış

uygunluk denetimini engelleyemediğine ilişkin uygulamalar karşısında öz

yönünden incelemeyi durdurup red kararı vermek yanlıştır.

Anayasa Mahkemesi'nin işlevi Anayasa'ya aykırı kuralları ayıklamaktır. Bu görevini, kendisine sunulan dosya içeriğine itiraz yoluna başvuran mahkemeyi değil, kendini sahip bilerek yerine getirecektir. Mahkeme kayıtlarına geçen dosya artık Anayasa Mahkemesi'nin sorumluluğundadır. Bu da itiraz konusu kuralın Anayasa karşısındaki durumunu olumlu ya da olumsuz biçimde belirlemekle olur. İlk inceleme evresinde bile davada yan olmak yeterliğini Anayasa Mahkemesi gözetmez ki bu konuya ilişkin sonraki görüşü, öz incelemesi sırasında gözetsin.

Karara katılmamamızın gerekçesi özetle budur. 18.7.1994

Başkan

Yekta Güngör

ÖZDEN

Başkanvekili

Güven DİNÇER

Üye

Mustafa GÖNÜL

Üye

Selçuk TÜZÜN

Üye

Ahmet N. SEZER

Üye

Samia AKBULUT

Üye

Haşim KILIÇ

Üye

Mustafa BUMİN

Üye

Sacit ADALI

Üye

Ali HÜNER

Üye

Lütfi F.

TUNCEL

KARŞIOY

YAZISI

Esas Sayısı : 1994/42

Karar Sayısı : 1994/55

Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve

Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. Maddeleri gereğince mahkemelerin bir

yasa veya kanun hükmünde kararname kurallarının Anayasa'ya aykırılığı savı ile

Anayasa Mahkemesi'ne itiraz yoluna başvurabilmeleri için bu kuralların

Mahkemece bakılmakta olan davada uygulanacak kurallar olması gerekir. Bu

nedenle, itiraz yolu ile yapılan başvurularda Anayasa Mahkemesi'nin başvurunun

bir "davaya bakmakta olan mahkemece" yapılmış olup olmadığını ve

Anayasa'ya aykırılığı savında bulunulan kuralların bakılmakta olan davada

uygulanacak kurallar olup olmadığını saptaması zorunludur. Bunların ötesinde

itiraz başvurularında Anayasa Mahkemesi'nin davacının dava ehliyetinin bulunup

bulunmadığını inceleme yetkisi yoktur.

Dava ehliyetini saptama yetkisi öncelikle davaya bakmakta olan mahkemelerin, sonrada bunların karar ve hükümlerini son inceleme mercilerinindir. Adlî, idarî ve askerî yargıya ilişkin davalarda dava ehliyetinin varlığını veya yokluğunu bunlar kendi kararları ile belirlerler. Anayasa Mahkemesi'nin bu konuda yapacağı bir belirleme itiraz yoluna başvuran mahkeme yönünden bağlayıcı olamaz. Çünkü, itiraz yoluna başvuran mahkemelerin karar ve hükümlerinin son inceleme mercii Anayasa Mahkemesi olmayıp diğer adlî, idarî ve askerî yüksek mahkemelerdir.

Kaldıki, davanın davacının ehliyeti yönünden red olasılığının bulunması Danıştay 5. Dairesini bakmakta olduğu işin (dava) niteliğini değiştirmez. Yargı mercilerinde görülmekte olan davalar davacılar yönünden her zaman olumlu sonuçlanmıyabilir. Hatta bu sonuç, davanın başında da görülebilir. Ancak, bu durum, uyuşmazlığı dava olmaktan çıkarmaz.

Danıştay 5. Dairesi'nin elinde bakmakta olduğu bir dava vardır. Danıştay 5. Dairesi bakmakta olduğu bu davada dava konusu idarî işlem nedeniyle davacının "menfaatinin" veya "kişisel hakkının" ihlâl edilip edilmediğini saptama yetkisi öncelikle Danıştay 5. Dairesi'nin, Daire kararının temyizi durumunda ise Danıştay İdari Dava Daireleri Genel Kurulu'nundur. Anayasa Mahkemesi'nin itiraz başvurusunda bulunan Danıştay 5. Dairesi'nin bakmakta olduğu davada davacının "menfaatinin" veya "kişisel hakkının" ihlâl edilip edilmediğini saptama yetkisi bulunmamaktadır.

Bu nedenlerle, çoğunluğun düşüncesine katılmıyorum. İşin esasının incelenmesi gerekir. 18.7.1994

Başkan

Yekta Güngör ÖZDEN

Üye

Selçuk

TÜZÜN

Üye

Ahmet

N. SEZER