AYM Norm Denetimi E.2005/61 K.2007/17

Yüksek Hâkimlik Tazminatı Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin 3. maddesinin (A) fıkrasının 570 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile değiştirilen cetvelinin (1) numaralı sırasında yer alan “… (General-Amiral rütbesinde olmak şartıyla)” ibaresi ile (2) numaralı sırasında yer alan “… Askeri Yüksek İdare Mahkemesi Başsavcısı,…” ibaresinin, Anayasa'nın 2., 10., 139., 145. ve 157. maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir.

I- OLAY

Davacının Askeri Yüksek İdare Mahkemesi Başsavcısı olarak görev yaptığı sırada ve emekliye ayrıldıktan sonra, yüksek hâkimlik tazminatının eksik hesaplanmasına ilişkin işlemlere karşı açmış olduğu davalarda, itiraz konusu ibarelerin Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkemeler iptali için başvurmuşlardır.

III- YASA METİNLERİ

A- İtiraz Konusu Kanun Hükmünde Kararname Kuralı

570 sayılı Kanun Hükmünde Kararname'nin 2. maddesinin iptali istenilen ibarelerini de içeren 23.1.1987 günlü, 270 sayılı Yüksek Hâkimlik Tazminatı Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin 3. maddesinin (A) fıkrası şöyledir:

“A) Askeri Yargıda aşağıda unvanları yazılı görevlerde bulunanlara hizalarında gösterilen gösterge rakamlarının memur aylıklarına uygulanan katsayı ile çarpımı sonucu bulunan miktarda Yüksek Hâkimlik Tazminatı ödenir. Bu tazminat damga vergisi hariç herhangi bir vergiye tabi tutulmaz ve ödemelerde aylıklara ilişkin hükümler uygulanır. Bu tazminattan yararlananlara ayrıca 926 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Personel Kanununun Ek 18 inci maddesi gereğince makam tazminatı ödenmez.

Sıra No. Kadro ve Görev Unvanı Tazminat Göstergeleri

1. Askeri Yargıtay Başkanı, Askeri Yüksek İdare Mahkemesi

Başkanı, Askeri Yargıtay Başsavcısı, Askeri Yüksek İdare 15.000

Mahkemesi Başsavcısı (General-Amiral rütbesinde olmak

şartıyla)

2. Askeri Yargıtay İkinci Başkanı, Askeri Yüksek İdare Mahke-

mesi Başsavcısı, Askeri Yargıtay Daire Başkanları ve Askeri 8.000

Yüksek İdare Mahkemesi Daire Başkanları

3. Askeri Yargıtay ve Askeri Yüksek İdare Mahkemesi Üyeleri ile

Birinci sınıfa ayrıldıktan sonra bu sınıfta altı yılını tamamlamış 7.000

ve askeri yüksek yargı organları üyeliklerine seçilme niteliklerini

kaybetmemiş askeri hâkim subaylar

4. Birinci sınıfa ayrıldıktan sonra bu sınıfta üç yılını tamamlamış ve

Askeri Yargıtay ile Askeri Yüksek İdare Mahkemesi üyeliklerine 4.500

Seçilme hakkını kaybetmemiş askeri hâkim subaylar

5. Birinci sınıfa ayrılmış askeri hâkim subaylar 2.000”

B- Dayanılan Anayasa Kuralları

Başvuru kararlarında Anayasa'nın 2., 10., 139., 145. ve 157. maddelerine dayanılmıştır.

IV- İLK İNCELEME

Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca 20.6.2005 ve 7.7.2005 günlerinde yapılan ilk inceleme toplantılarında, dosyalarda eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine karar verilmiştir.

V- BİRLEŞTİRME KARARI

23.1.1987 günlü, 270 sayılı Yüksek Hâkimlik Tazminatı Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin 3. maddesinin (A) fıkrasının 570 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile değiştirilen cetvelinin (1) numaralı sırasında yer alan “…(General-Amiral rütbesinde olmak şartıyla)” ibaresi ile (2) numaralı sırasında yer alan “…Askeri Yüksek İdare Mahkemesi Başsavcısı,…” ibaresinin iptali istemiyle yapılan itiraz başvurusuna ilişkin 2005/58 Esas sayılı davanın, aralarındaki hukuki irtibat nedeniyle 2005/61 Esas sayılı dava ile BİRLEŞTİRİLMESİNE, esasının kapatılmasına, esas incelemenin 2005/61 Esas sayılı dosya üzerinden yürütülmesine, 7.7.2005 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.

VI- ESASIN İNCELENMESİ

Başvuru kararları ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu Kanun Hükmünde Kararname kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:

Başvuru kararlarında, Anayasa'da yer alan düzenleme gereğince

Askeri Yüksek İdare Mahkemesi Başkanı, Başsavcısı, Daire Başkanları ve

üyelerinin diğer yüksek mahkemelerin Başkan, Başsavcı, Daire Başkanı ve üyeleri

ile eşit konumda olduğu, Askeri Yüksek İdare Mahkemesi Kanunu'nun 80/a maddesi,

Askeri Yargıtay Kanunu'nun 42. maddesi, Hâkimler ve Savcılar Kanunu'nun 106. ve

Ek Geçici 2. maddeleri ile Askeri Hâkimler Kanunu'nun 18. maddesinde yer alan

düzenlemelerde mali, sosyal ve diğer özlük hakları yönünden Askeri Yüksek İdare

Mahkemesi Başsavcısının Anayasa'ya uygun olarak Askeri Yargıtay Başsavcısı ve

dolayısıyla Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı ile eşit haklara sahip kılındığı,

270 sayılı Yüksek Hâkimlik Tazminatı Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamede ise

diğer yüksek mahkeme başsavcıları yönünden öngörülmeyen bir ayrımın Askeri

Yüksek İdare Mahkemesi Başsavcısı yönünden getirildiği ve bulunduğu rütbeye

göre Başsavcının yüksek hâkimlik tazminatı göstergelerinin farklı rakamlar

olarak belirlendiği, oysa Başsavcının yerine getirdiği Askeri Yüksek İdare

Mahkemesi Başsavcılığı görevi yönünden bulunduğu rütbenin bir öneminin

bulunmadığı, farklı rütbelerde yapılan Başsavcılık görevinin yetki ve

sorumluluğunun aynı olduğu, davacının özlük haklarının bir kısmından yoksun

bırakılması anlamına gelen düzenlemenin hâkimlik ve savcılık teminatını

zedelediği ve yargı bağımsızlığı, hukuk devleti, adalet anlayışı, kuvvetler

ayrımı ve eşitlik ilkelerine aykırı olduğu, belirtilen nedenlerle Askeri Yüksek

İdare Mahkemesi Başsavcısının alacağı yüksek hâkimlik tazminatının bulunulan

rütbeye göre farklılık göstermesi sonucunu doğuran ve ancak General-Amiral

rütbesinde bulunma durumunda diğer yüksek mahkemeler başsavcıları gibi yüksek

hâkimlik tazminatı alınabileceğini öngören ve bu konuda rütbeye göre ikili bir

ayırım gözeten kuralların, Anayasa'nın 2., 10., 139., 145. ve 157. maddelerine

aykırı bulunduğu ileri sürülmüştür.

İtirazlara konu kurallarla, Askeri Yüksek İdare Mahkemesi Başsavcısı'nın alacağı “Yüksek Hâkimlik Tazminatı”, bulunduğu rütbeye göre farklı biçimde düzenlenmekte, Başsavcının “General-Amiral” rütbesinde olması halinde tazminat göstergesinin (15000) olacağı, bu rütbede olmaması halinde ise bu göstergenin (8000) olacağı öngörülmektedir.

Anayasa'nın 145. maddesinin son fıkrasında, askeri

hâkimlerin özlük işlerinin, mahkemelerin bağımsızlığı, hâkimlik teminatı,

askerlik hizmetlerinin gereklerine göre kanunla düzenleneceği

belirtilmektedir. Yargı fonksiyonunun doğrudan doğruya adaletin

gerçekleştirilmesi amacına yönelik niteliği ve hukuki uyuşmazlıkları kesin

olarak çözme özelliği, bu fonksiyonu yerine getiren devlet organlarının daha

güvenceli hale getirilmesini zorunlu kılmış, böylece yargı organının yasama ve

yürütme organları karşısında bağımsızlığı ilkesi kabul edilirken yargı

fonksiyonunu yerine getiren hâkimlerin de diğer kamu görevlilerinden daha

güvenceli bir statüye kavuşturulmaları benimsenmiştir. Hâkimlik teminatı,

yargılama görevinin her türlü baskıdan uzak olarak yerine getirilmesi amacını

güder. Bu teminat yargıca sağlanmış bir ayrıcalık olmayıp, yargı görevinin

gereğidir. Yargı bağımsızlığı, hâkimlerin görevleri dışında özlük haklarıyla

ilgili kişisel bağımsızlığa da kavuşturulmalarını gerektirir.

Anayasa'nın 145. maddesinin son fıkrasına ilişkin Milli Güvenlik

Konseyi Anayasa Komisyonu'nun Değişiklik Gerekçesinde de vurgulandığı gibi,

askeri hâkimlerin özlük işlerinde mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik

teminatına ilişkin genel hükümlerden aynen yararlanmaları, yargı

bağımsızlığının doğal bir sonucudur. 926 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri

Personel Kanunu ile 357 sayılı Askeri Hâkimler Kanunu, bu anayasal ilke

doğrultusunda askeri hâkimlerin statüsünü belirlemiştir. Askeri yargı ve yüksek

askeri yargı organlarını düzenleyen Anayasa'nın 145., 156. ve 157. maddelerinde

“ortak” bir unsur olarak yer alan “askerlik hizmetlerinin gerekleri” kavramının

nitelik ve etki alanı Anayasa Mahkemesi'nin kararlarıyla açıklığa

kavuşturulmuştur. Buna göre, adli ve idari yargı yanında Anayasa'da ayrıca bir

askeri yargı sisteminin kabulünü gerekli kılan “askerlik hizmetlerinin

gerekleri”, askerliğe ilişkin yerleşmiş gelenek ve göreneklerle kurulmuş olan

ve özü “disiplin”e dayanan bir düzenin sürdürülmesi için gerekli görülen bir

ilkedir. Anılan anayasal kurallarda öngörülen “mahkemelerin bağımsızlığı”,

“hâkimlik teminatı” ve “askerlik hizmetlerinin gerekleri” ilkelerinin yaşama

geçirilmesi, bunların birarada ve birbirleriyle uzlaştırılması suretiyle

yapılacak bir düzenlemeyle mümkün olabilir. Böyle bir uzlaşma ve bağdaştırmanın

olanaksız bulunması durumunda ise “askerlik hizmetlerinin gerekleri” esasının,

“mahkemelerin bağımsızlığı” ve “hâkimlik teminatı” ilkelerinin elverdiği

ölçüler içinde dikkate alınması zorunlu olacaktır. Diğer bir deyişle, “askerlik

hizmetlerinin gerekleri” ancak askeri yargının bağımsızlığına ve bu

bağımsızlığın güvencesi, dayanağı olan hâkimlik teminatına dokunmadığı sürece

ve o oranda sözkonusu olabilir. Belirtilen bu açıklamalar ışığında, askeri

hâkimlerin subay statüsünde asker kişi olmalarından kaynaklanan yargı hizmeti

dışındaki ilişkilerinin “askerlik hizmetlerinin gerekleri”ne göre kanunla

düzenleneceği doğaldır ve esasen 357 sayılı Askeri Hâkimler Kanunu'nun Ek 10.

maddesi ile 926 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Personel Kanunu ve 211 sayılı Türk

Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Kanunu'nun ilgili hükümleri bu doğrultuda kurallar

öngörmüştür. Askeri hâkimlerin “özlük işleri” kapsamına giren ve hâkimlik

görevinin ifası nedeniyle verilen ödenek, ek gösterge, tazminat gibi ödeme

kalemlerinin, mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı ile doğrudan

bağlantısı nedeniyle, genel adli yargıya paralel biçimde düzenlenmesi anılan

anayasal kuralların doğal gereğidir. Esasen 357 sayılı Kanun'un 18., 2802

sayılı Hâkimler ve Savcılar Kanunu'nun Ek Geçici 2., 270 sayılı Kanun Hükmünde

Kararname'nin 3., 12.2.2000 günlü, 4505 sayılı Kanun'un 5. ve 631 sayılı Kanun

Hükmünde Kararname'nin 11. maddeleri ile bu paralellik -itiraz konusu kural

dışında- sağlanmakta ve ifa edilen hâkimlik görevinin gereği olarak askeri hâkim

sınıfı subaylara, diğer subaylardan farklı ödenek ve tazminat verilmesi esası

benimsenmektedir. Yapılan açıklamalar çerçevesinde askeri hâkimlerin “özlük

işleri” kapsamında olan ve salt ifa ettikleri hâkimlik görevleri nedeniyle

genel adli yargı mensuplarına ödenen tutarlara paralel biçimde kendilerine

ödenmesi gereken ödenek, ek gösterge ve tazminat gibi ödeme kalemlerinin

“askerlik hizmetlerinin gerekleri” gerekçe gösterilerek, farklı bir düzenlemeye

tâbi tutulması, belirtilen anayasal ilkelerle bağdaşmaz.

Askeri Yüksek İdare Mahkemesi, Anayasa'nın “Cumhuriyetin Temel

Organları” başlıklı üçüncü kısmının “Yargı” alt başlıklı üçüncü bölümünde

belirtilen yüksek mahkemeler arasında yer almaktadır. Anayasa'nın 157.

maddesinde, Askeri Yüksek İdare Mahkemesi mensuplarının disiplin ve özlük

işlerinin mahkemelerin bağımsızlığı, hâkimlik teminatı ve askerlik

hizmetlerinin gereklerine göre kanunla düzenleneceği hükme bağlanmıştır. Anılan

hüküm, 145. maddede yer alan düzenlemenin bir benzeri olup, bu hükmün anlam ve

kapsamının belirlenmesinde, 145. madde gerekçesinin gözetilmesi gerektiği

kuşkusuzdur. Askeri Yüksek İdare Mahkemesi yönünden “askerlik hizmetlerinin

gerekleri” ancak mahkemenin bağımsızlığına ve bu bağımsızlığın dayanağı olan

hâkimlik teminatına dokunmadığı sürece ve o oranda sözkonusu olabilir. Askeri

Yüksek İdare Mahkemesi'nin anayasal yapısı karşısında, “askerlik hizmetlerinin

gerekleri” nedenine dayanılarak, bağımsızlığının ve hâkimlerinin teminatının

zedelenmesine yol açılması hukukça savunulabilir bir tutum olamaz. Askeri

Yüksek İdare Mahkemesi'nin bağımsızlığını ve hâkimlerinin teminatını koruyacak

güvenlik alanının sınırına dayandığı anda “askerlik hizmetlerinin gerekleri”

durur, durdurulur; artık işlememesi, işletilmemesi gerekir. Askeri Yüksek İdare

Mahkemesi Başsavcısı, Yargıtay, Danıştay ve Askeri Yargıtay Başsavcılarıyla

birlikte, Anayasa'da öngörülen dört yüksek mahkeme Başsavcısından biridir.

Yukarıda belirtilen açıklama ve saptamalar ışığında, Askeri Yüksek İdare

Mahkemesi Başsavcısı'nın “özlük hakları” kapsamında olan “Yüksek hâkimlik

tazminatı”nın, diğer yüksek mahkemeler Başsavcılarına paralel biçimde

düzenlenmesi gerekirken; aynı görevi ifa edecek Başsavcının bulunduğu rütbeye

göre farklı tazminat alması esasını öngören düzenlemenin “askerlik

hizmetlerinin gerekleri” ile açıklanabilmesine imkân yoktur.

Anayasa'nın 10. maddesinde, “Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet,

siyasî düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım

gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya

sınıfa imtiyaz tanınamaz. Devlet organları ve idare makamları bütün

işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek

zorundadırlar” denilmektedir. Bu yasak, birbirinin aynı durumunda olanlara ayrı

kuralların uygulanmasını, ayrıcalıklı kişi ve toplulukların yaratılmasını

engellemektedir. Aynı durumda olanlar için farklı düzenleme, eşitliğe aykırılık

oluşturur. Anayasa'nın amaçladığı eşitlik, mutlak ve eylemli eşitlik değil

hukuksal eşitliktir. Aynı hukuksal durumlar aynı, ayrı hukuksal durumlar ayrı

kurallara bağlı tutulursa Anayasa'nın öngördüğü eşitlik çiğnenmiş olmaz. Başka

bir anlatımla, kişisel nitelikleri ve durumları özdeş olanlar arasında,

yasalara konulan kurallarla değişik uygulamalar yapılamaz.

Yüksek hâkimlik tazminatı, 270 sayılı Yüksek Hâkimlik Tazminatı

Hakkında Kanun Hükmünde Kararname uyarınca hâkimlik mesleğinde belirli süreleri

doldurmuş ve belirli makamlara gelmiş kişilere görevlerinin özellikleri göz

önünde tutularak yapılmış bir gösterge sıralaması ile öngörülmüş bir yargı

tazminatıdır. 270 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin 1. maddesinde adli ve

idari yargı organlarında görevli hâkim ve savcılara, 3. maddesinde de askeri

yargıda görevli hâkim ve savcılara yüksek hâkimlik tazminatı ödenmesine ilişkin

esaslar getirilmiştir. 270 sayılı KHK incelendiğinde, yüksek hâkimlik tazminatı

göstergelerinin düzenlenmesinde, yapılan işin özelliklerinin gözönünde

tutulduğu anlaşılmaktadır.

Anılan Kanun Hükmünde Kararnamenin 3. maddesinin (A) fıkrasının 570

sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin 2. maddesiyle değiştirilen cetvelinde,

askeri yargıda yüksek hâkimlik tazminatı ödenmesi öngörülen hâkimlerin kadro ve

görev unvanları beş farklı grupta toplanmıştır. Yüksek hâkimlik tazminatı

öngörülen kadro ve görev unvanlarından her biri, bu gruplardan birinde yer

almakta iken bu durum Askeri Yüksek İdare Mahkemesi Başsavcısı yönünden farklı

şekilde düzenlenmiş ve bulunduğu rütbeye bağlı olarak Askeri Yüksek İdare

Mahkemesi Başsavcısına iki farklı “kadro ve görev unvanı” grubu içinde yer

verilmiştir. (1) sıra numaralı grupta Askeri Yüksek İdare Mahkemesi Başsavcısı

(General-Amiral rütbesinde olmak kaydıyla) unvanı yönünden 15.000 tazminat

gösterge rakamı üzerinden, (2) sıra numaralı grupta ise Askeri Yüksek İdare Mahkemesi

Başsavcısı unvanı yönünden 8.000 tazminat gösterge rakamı üzerinden yüksek

hâkimlik tazminatı ödenmesi öngörülmüştür.

Yüksek hâkimlik tazminatı, hâkimlik görevinin niteliği ve özelliği gözönünde bulundurularak saptanmakta, hâkim ve savcılar ile askeri hâkimler de bu görevde bulunmaları nedeniyle yüksek hâkimlik tazminatı almaya hak kazanmaktadır. Bu nedenle, yüksek hâkimlik tazminatının belirlenmesinde askerlik mesleğine ait rütbelerin esas alınması olanaklı değildir.

İfa ettikleri yargı görevi gereği yüksek hâkimlik tazminatı alma bakımından genel adli yargıda görevli diğer hâkimlerle aynı hukuksal durumda bulunan askeri hâkim sınıfı subaylardan bir bölümüne, rütbeler esas alınarak kıyaslama yapılmak suretiyle farklı yüksek hâkimlik tazminatı verilmesinin öngörülmesi, “askerlik hizmetlerinin gerekleri”nden kaynaklanan bir nedene dayanmadığı gibi eşitlik ilkesine de aykırılık oluşturur.

Açıklanan nedenlerle, Askeri Yüksek İdare Mahkemesi Başsavcısına ödenecek yüksek hâkimlik tazminatının belirlenmesinde askeri rütbeyi esas alan 570 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin 3. maddesiyle değiştirilen 270 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin 3. maddesinin (A) fıkrasındaki cetvelin, (1) numaralı sırasında yer alan “…(General-Amiral rütbesinde olmak şartıyla)” ibaresi ile (2) numaralı sırasında yer alan “… Askeri Yüksek İdare Mahkemesi Başsavcısı,…” ibaresi, Anayasa'nın 10., 145. ve 157. maddelerine aykırıdır. İptali gerekir.

İtiraz konusu kuralın Anayasa'nın 2. ve 139. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir.

TUĞCU

Başkanvekili

Haşim

KILIÇ

Üye

Sacit

ADALI

Üye

Fulya

KANTARCIOĞLU

Üye

Ahmet

AKYALÇIN

Üye

Mehmet

ERTEN

Üye

Mustafa

YILDIRIM

Üye

A. Necmi ÖZLER

Üye

Serdar

ÖZGÜLDÜR

Üye

Serruh

KALELİ

Üye Osman · Alifeyyaz PAKSÜT