AYM Norm Denetimi E.2019/104 K.2021/3

Esas Sayısı : 2019/104

Karar Sayısı : 2021/3

Karar Tarihi : 14/1/2021

R.G. Tarih-Sayısı : 3/3/2021-31412

İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu

İTİRAZIN KONUSU: 17/7/1964

tarihli ve 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu’nun mülga 62. maddesinin birinci fıkrasında yer alan “…çalıştığı işten ayrıldıktan sonra…” ibaresinin Anayasa’nın 2., 10., 48., 49. ve 60. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptaline ve yürürlüğünün durdurulmasına karar verilmesi talebidir.

OLAY

Sigorta başlangıç tarihinin ve yaşlılık aylığına hak kazanıldığının tespitine karar verilmesi talebiyle açılan davada itiraz konusu kuralın Anayasa’ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali ve yürürlüğünün durdurulması için başvurmuştur.

I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ

Kanun’un itiraz konusu kuralın da yer aldığı 62. maddesi şöyledir:

“Aylığın başlangıcı:

Madde 62- “Sigortalı olarak çalıştığı işten ayrıldıktan sonra yazılı istekte bulunan ve yaşlılık aylığına hak kazanan sigortalıya bu isteğinden sonraki aybaşından başlanarak yaşlılık aylığı bağlanır.

Erken yaşlanmış olması dolayısiyle yaşlılık aylığına hak kazanan sigortalının bu husustaki raporunun tarihi, yazılı isteğini takibeden takvim ayından sonraki bir tarih ise, yaşlılık aylığı, raporun tarihinden sonraki aybaşından başlanarak verilir.

Yukarıki fıkralara göre aylığının ödenmesine başlanacağı tesbit edilen tarihte hastalık sigortasından geçici iş göremezlik ödeneği almakta olan sigortalının yaşlılık aylığı geçici iş göremezlik ödeneği verilme süresinin sona erdiği tarihten sonraki ay başından başlar. Şu kadar ki, bağlanacak yaşlılık aylığı sigortalının hastalık sigortasından almakta olduğu geçici iş göremezlik ödeneğinin aylık tutarından fazla ise, aradaki fark, yukarıdaki fıkralara göre tesbit edilecek tarihten başlanarak verilir.”

II. İLK İNCELEME

1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü ARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Recep KÖMÜRCÜ, Serdar ÖZGÜLDÜR, Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI, Muammer TOPAL, M. Emin KUZ, Kadir ÖZKAYA, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU ve Selahaddin MENTEŞ’in katılımlarıyla 14/11/2019 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine, yürürlüğü durdurma talebinin esas inceleme aşamasında karara bağlanmasına OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.

III. ESASIN İNCELENMESİ

2. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Alparslan KOÇAK tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ile bunların gerekçeleri ve diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:

A. İtirazın Gerekçesi

3. Başvuru

kararında özetle; itiraz konusu kuralın sosyal hukuk devleti ilkesiyle

bağdaşmadığı, sigortalının yaşlılık aylığı talebinde bulunduğu sırada yaşamsal

ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla çalışma hayatına devam edebilmesinin sosyal

hukuk devletinin amacıyla uyumlu olduğu, kuralın yaşlılık aylığı talebinde

bulunabilmek için çalışılmakta olan işten ayrılmayı öngörmesi nedeniyle çalışma

hak ve özgürlüğünü ihlal ettiği, 29/4/1986 tarihli ve 3279 sayılı Kanun’la

yapılan değişiklikle yaşlılık aylığı bağlananların sosyal güvenlik destek primi

ödemek suretiyle hem aylık almalarının hem de çalışmalarının mümkün olduğu, bu

durumda yaşlılık aylığı için işten ayrılma koşulunun aranmasının bir öneminin

kalmadığı, nitekim itiraz konusu kuralla öngörülen şekli şartı yerine getirmek için

sigortalının çalıştığı işten çıkışını yaptırıp yazılı tahsis talebinde

bulunduktan sonra sosyal güvenlik destek primi ödemek suretiyle ertesi gün

işbaşı yapabileceği, koşulları taşıyan sigortalıya mevzuat uyarınca tahsis

talebinden itibaren üç ay içinde Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından

aylığın bağlanması gerektiği ancak uygulamada bu sürenin çok daha uzun olduğu,

bu durumda kural uyarınca işten ayrılmış olan sigortalının aylık bağlanıncaya

kadar hiçbir gelirinin olmayacağı, hizmet akdi ile çalışanların da Emekli

Sandığı iştirakçileri gibi çalıştıkları işten ayrılmaksızın talepte

bulunabilmelerinin ve talebin kabul edildiği tarihe kadar çalışabilmelerinin

eşitlik ilkesine uygun olacağı belirtilerek kuralın Anayasa’nın 2., 10., 48.,

49. ve 60. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

B. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu

4. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 43. maddesi uyarınca kural, ilgisi nedeniyle Anayasa’nın 13. maddesi yönünden de incelenmiştir.

5. 506 sayılı Kanun’un mülga 62. maddesinin birinci fıkrasında sigortalı olarak çalıştığı işten ayrıldıktan sonra yazılı istekte bulunan ve yaşlılık aylığına hak kazanan sigortalıya, bu isteğinden sonraki aybaşından başlanarak yaşlılık aylığı bağlanacağı öngörülmüş olup anılan fıkrada yer alan “…çalıştığı işten ayrıldıktan sonra…” ibaresi itiraz konusu kuralı oluşturmaktadır.

6. Anayasa’nın 60. maddesinde “Herkes, sosyal güvenlik hakkına sahiptir./ Devlet, bu güvenliği sağlayacak gerekli tedbirleri alır ve teşkilatı kurar.” denmektedir. Buna göre sosyal güvenlik herkes için bir hak ve bunu gerçekleştirmek devlet için bir görevdir.

7. Sosyal güvenlik; bireylerin istek ve iradeleri dışında oluşan sosyal risklerin kendilerinin ve geçindirmekle yükümlü oldukları kişilerin üzerindeki gelir azaltıcı ve harcama artırıcı etkilerinin en aza indirilmesi, ayrıca sağlıklı ve asgari hayat standardının güvence altına alınmasıdır. Bu güvencenin gerçekleştirilebilmesi için sosyal güvenlik kuruluşları oluşturularak kişilerin yaşlılık, hastalık, malullük, kaza ve ölüm gibi sosyal risklere karşı asgari yaşam düzeylerinin korunması amaçlanmaktadır. Kişilere sağlanan bu anayasal güvencelerin yaşama geçirilebilmesi için devlet, tüm çalışanlara sosyal güvenlik hakkını sağlamak ve bunun için gerekli önlemleri almakla yükümlüdür.

8. Hizmet akdine bağlı olarak çalışan sigortalının yaşlılık aylığına hak kazanabilmesi için yaş, prim gün sayısı ve sigortalılık süresi şartlarının yanı sıra yazılı olarak tahsis talebinde bulunmadan önce kural uyarınca çalıştığı işten ayrılması gerekmektedir.

9. Yaşlılık aylığı sigortalıya uzun vadeli sigorta kollarından ömür boyu ödeme vadeden bir sigorta türü olup sosyal güvenlik hakkı kapsamındadır. Aylık tahsis talebinde bulunabilmek için birtakım koşulların öngörülmesi, söz konusu hakkı sınırlamaktadır. Bu itibarla hizmet akdiyle çalışanlar bakımından yaşlılık aylığı tahsis talebinde bulunabilmek için itiraz konusu kural uyarınca aranan işten ayrılmış olma, bir başka deyişle aktif çalışma hayatını sona erdirme koşulunun da bu çerçevede bir sınırlama olduğu açıktır.

10. Anayasa’nın 13. maddesinde “Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.” denilmektedir. Buna göre temel hak ve özgürlüklere sınırlama getiren kanuni düzenlemelerin Anayasa’da öngörülen sınırlama sebebine uygun ve ölçülü olması gerekir.

11. Anayasa’nın 60. maddesinde, sosyal güvenlik hakkı için herhangi bir sınırlama nedeni öngörülmemiş olmakla birlikte özel sınırlama nedeni öngörülmemiş hakların da hakkın doğasından kaynaklanan bazı sınırlarının bulunduğu kabul edilmektedir. Öte yandan Anayasa’nın başka maddelerinde yer alan hak ve özgürlükler ile devlete yüklenen ödevler, özel sınırlama sebebi gösterilmemiş hak ve özgürlüklere sınır teşkil edebilir.

12. Devletin sosyal güvenlik hakkını

sağlamak amacıyla gerekli teşkilatı kurma yükümlülüğü kapsamında oluşturulan

SGK sosyal güvenlikle ilgili kanunları uygulamakla görevlidir. Bu görevin ifasının

kişilerin sigortalılık statü ve haklarının belirlenmesi ve sağlanması için

belirli bir düzenin varlığını gerektirdiği açıktır. Sigortalıya yaşlılık aylığı

bağlanması durumunda kural olarak fiilî çalışmanın son bulacak ve aktif çalışan

statüsünün değişecek olması nedeniyle bu hususun sigortalı kayıtlarına

işlenmesi gerekmektedir. Kuralla sigortalıya yaşlılık aylığı bağlanması için

SGK’ya yazılı başvurudan önce çalışılan işten ayrılma koşulunun öngörülmesi

suretiyle sigortalılık statüsünde meydana gelen değişikliğin işyeri ile SGK

kayıtlarına sağlıklı olarak işlenmesi ve böylece sosyal güvenlik sisteminin

düzenli bir şekilde işleyişinin sağlanması amaçlanmaktadır. Dolayısıyla kuralla

getirilen sınırlamanın hakkın doğasından kaynaklandığı, bu yönüyle anayasal

açıdan meşru bir amaca dayandığı anlaşılmaktadır.

13. Anayasa’nın 13. maddesinde yer alan ölçülülük ilkesi elverişlilik, gereklilik ve orantılılık olmak üzere üç alt ilkeden oluşmaktadır. Elverişlilik öngörülen sınırlamanın ulaşılmak istenen amacı gerçekleştirmeye elverişli olmasını, gereklilik ulaşılmak istenen amaç bakımından sınırlamanın zorunlu olmasını diğer bir ifadeyle aynı amaca daha hafif bir sınırlama ile ulaşılmasının mümkün olmamasını, orantılılık ise hakka getirilen sınırlama ile ulaşılmak istenen amaç arasında makul bir dengenin gözetilmesi gerekliliğini ifade etmektedir.

14. Kuralın yürürlüğe girdiği tarih

itibarıyla yaşlılık aylığı bağlanan sigortalıların yeniden çalışmaya

başlamaları hâlinde aylıkları kesilirken 506 sayılı Kanun’un mülga 63.

maddesinde 3279 sayılı Kanun’la yapılan değişiklikle yaşlılık aylığı alanlara

talep etmeleri ve kendilerinden sosyal güvenlik destek primi kesilmesi şartıyla

hem yaşlılık aylığı alma hem de aktif çalışmaya başlama imkânı getirilmiştir.

Sigortalının çalıştığı işten ayrılmadan da pasif sigortalı statüsüne

geçirilerek prim ödemelerinin buna göre düzenlenmesinin sosyal güvenlik

sisteminin düzenli işleyişi üzerinde olumsuz bir etkisinin olacağı söylenemez.

Mülga maddenin ilk hâlinde bulunmayan bu yeni imkân karşısında itiraz konusu

kuralla kişinin yaşlılık aylığı tahsis talebinde bulunabilmesi için işten

ayrılma şartının öngörülmesinin sosyal güvenlik sisteminin düzenli işleyişini

sağlama bakımından elverişli bir sınırlama olduğundan bahsedilemez.

15. Bir hakka getirilen sınırlamanın

gerekli kabul edilebilmesi için ulaşılmak istenen amaç bakımından getirilen

önlemin zorunlu olması, diğer bir ifadeyle aynı amaca daha hafif bir sınırlama

ile ulaşılmasının mümkün olmaması gerekir. Yaşlılık aylığı tahsis talebinde

bulunan sigortalının ya da SGK’nın tahsis talebinde bulunulduğunu işverene

bildirmesi ve SGK ile işveren kayıtlarının buna göre düzenlenmesi mümkündür.

Sigortalının yaşlılık aylığı tahsis talebinde bulunmadan önce çalıştığı işten

fiilen ayrılmasını gerektirmeyecek daha hafif nitelikteki tedbirlerle de sosyal

güvenlik sisteminin düzenli bir şekilde işleyişinin sağlanması amacına

ulaşılabileceği gözetildiğinde kuralla öngörülen sınırlamanın anılan amaca

ulaşma bakımından gerekli olmadığı da anlaşılmaktadır.

16. Öte yandan 506 sayılı Kanun’un mülga 31. maddesinin birinci fıkrası

ile 31/5/2006 tarihli ve 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık

Sigortası Kanunu’nun 42. maddesinde yaşlılık aylığı bağlanacak sigortalıların

tahsis taleplerine SGK tarafından gerekli belgelerin ve incelemelerin

tamamlandığı tarihten itibaren en geç üç ay içinde yazılı olarak cevap

verilmesi öngörülmüştür. İtiraz

konusu kural uyarınca sigortalının yaşlılık aylığı talebinde bulunabilmesi için

işten ayrılması gerektiği gözetildiğinde kural, sigortalının söz konusu üç

aylık dönemi herhangi bir gelir elde etmeksizin geçirmek zorunda kalmasına

neden olmaktadır. Her ne kadar daha sonra aylık bağlandığında sigortalıya aylık

bağlanmayan dönemlerin ödemesi yapılabilmekte ise de bu durum sigortalının

aylar boyunca ekonomik olarak hiçbir gelir elde edememesinin neden olduğu

mağduriyetleri tümüyle ortadan kaldırmamaktadır. Dolayısıyla kuralın getirdiği

sınırlamanın sonuçları itibarıyla orantılı olduğundan da bahsedilemez.

17. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa’nın 13. ve 60. maddelerine aykırıdır. İptali gerekir.

18. Kural, Anayasa’nın 13. ve 60. maddelerine aykırı görülerek iptal edildiğinden ayrıca Anayasa’nın 10. maddesi yönünden incelenmemiştir.

Kuralın Anayasa’nın 2., 48. ve 49. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir.

IV. YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI TALEBİ

19. Başvuru kararında özetle; itiraz konusu kuralın uygulanması hâlinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğabileceği belirtilerek yürürlüğünün durdurulmasına karar verilmesi talep edilmiştir.

17/7/1964 tarihli ve 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu’nun mülga 62. maddesinin birinci fıkrasında yer alan “…çalıştığı işten ayrıldıktan sonra…” ibaresine yönelik yürürlüğün durdurulması talebinin koşulları oluşmadığından REDDİNE 14/1/2021 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.

ARSLAN

Başkanvekili

Hasan Tahsin GÖKCAN

Başkanvekili

Kadir

ÖZKAYA

Üye

Engin

YILDIRIM

Üye

Hicabi

DURSUN

Üye

Celal Mümtaz AKINCI

Üye

Muammer

TOPAL

Üye

M. Emin KUZ

Üye

Rıdvan

GÜLEÇ

Üye

Recai

AKYEL

Üye

Yusuf Şevki HAKYEMEZ

Üye

Selahaddin

MENTEŞ

Üye

Basri

BAĞCI