Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu, hakkındaki disiplin ve ceza soruşturmaları gerekçe gösterilerek pasaportu iptal edilen ve bu nedenle yurt dışındaki bir üniversitede doktora eğitimine başlayamayan bir kamu görevlisinin bireysel başvurusunda özel hayata saygı hakkının (Anayasa m.20) ve eğitim hakkının (Anayasa m.42) ihlal edildiğine karar verdi. 2019/3536 başvuru numaralı dosya 8 Ekim 2026 tarihli Genel Kurul toplantısında görüşüldü; sonuç 12 Ekim 2026’da Mahkemenin internet sitesinde ilan edildi. Bu yazı, kararın bilinen unsurlarını, pasaport kısıtlamalarının hukuki çerçevesini, AYM’nin bu alandaki önceki içtihadını ve benzer durumdaki kişilerin başvurabileceği yolları ele alır.
Önemli not: Bu makalenin yayımlandığı 14 Ekim 2026 itibarıyla kararın gerekçeli metni henüz yayımlanmamıştır. Aktarılan bilgiler AYM Genel Kurul gündemindeki başvuru özetine ve ilan edilen sonuca dayanır. Gerekçe, tazminat ve yeniden yargılama hükümleri Resmî Gazete’de yayımlandığında bu yazı güncellenecektir. Makale bilgilendirme amaçlıdır; her dosyanın koşulları farklıdır ve kesin sonuç vaadinde bulunulmamaktadır.
İçindekiler
- 1. Kararın bilinen unsurları
- 2. Olay: soruşturma, pasaport iptali ve kaçırılan doktora
- 3. Hukuki çerçeve: Anayasa m.23 ve 5682 sayılı Pasaport Kanunu
- 4. AYM’nin pasaport kısıtlamalarına ilişkin önceki kararları
- 5. Özel hayata saygı hakkı yönünden değerlendirme çerçevesi
- 6. Eğitim hakkı boyutu neden önemli?
- 7. İhlal kararının sonuçları: yeniden yargılama ve tazminat
- 8. Pasaportu iptal edilen veya pasaport talebi reddedilen kişi ne yapabilir?
- 9. Sık Sorulan Sorular
1. Kararın Bilinen Unsurları
| Başlık | Bilgi |
|---|---|
| Mahkeme | Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu (bireysel başvuru) |
| Başvuru numarası | 2019/3536 |
| Görüşme tarihi | 8 Ekim 2026 (Genel Kurul gündemi, 3. sıra) |
| Sonucun ilanı | 12 Ekim 2026 |
| Başvurucu | Kamu görevlisi (kimliği ve kurumu henüz açıklanmadı) |
| Şikâyet konusu | Disiplin ve ceza soruşturmaları gerekçesiyle pasaportun iptali; yurt dışında doktora eğitimine başlanamaması |
| Sonuç | Özel hayata saygı hakkı (AY m.20) ve eğitim hakkı (AY m.42) bakımından ihlal |
| Gerekçeli karar | Henüz yayımlanmadı (Resmî Gazete ve AYM Kararlar Bilgi Bankası izlenmelidir) |
Dosyanın iki Bölümden birinde değil Genel Kurulda görüşülmüş olması dikkat çekicidir. AYM İçtüzüğü uyarınca Bölümler, ilke kararı niteliği taşıyabilecek veya içtihat farklılığına yol açabilecek başvuruları Genel Kurula sevk edebilir. Bu durum kararın benzer başvurular için yol gösterici olabileceğine işaret etmektedir.
2. Olay: Soruşturma, Pasaport İptali ve Kaçırılan Doktora
Genel Kurul gündemindeki özete göre idare, başvurucu hakkında yürütülen disiplin ve ceza soruşturmalarını gerekçe göstererek pasaportunu iptal etmiştir. Başvurucu bu süreçte yurt dışındaki bir üniversitenin doktora programına katılamamış; hem özel hayatına yapılan müdahale hem de eğitim hakkının engellenmesi nedeniyle bireysel başvuruda bulunmuştur. Başvuru numarasından anlaşıldığı üzere dosya 2019 yılında açılmış, yaklaşık yedi yıl sonra karara bağlanmıştır.
Olayın iki ayırt edici özelliği vardır. Birincisi, kısıtlamanın dayanağının bir mahkeme kararı değil, henüz sonuçlanmamış idari ve adli soruşturmalar olmasıdır. İkincisi, kısıtlamanın başvurucunun sadece seyahat etmesini değil, belirli bir takvime bağlı eğitim fırsatını fiilen ortadan kaldırmış olmasıdır.
3. Hukuki Çerçeve: Anayasa m.23 ve 5682 Sayılı Pasaport Kanunu
Anayasa m.23/3: “Vatandaşın yurt dışına çıkma hürriyeti, ancak suç soruşturması veya kovuşturması sebebiyle hâkim kararına bağlı olarak sınırlanabilir.”
Bu fıkra 2010 Anayasa değişikliğiyle bugünkü hâlini almıştır. Anayasa koyucu yurt dışına çıkma özgürlüğünün sınırlanmasını iki kümülatif şarta bağlamıştır: bir suç soruşturması veya kovuşturmasının bulunması ve sınırlamanın hâkim kararına dayanması. Vergi borcu, idari soruşturma, disiplin süreci gibi sebepler bu fıkra kapsamında yurt dışına çıkış yasağı için anayasal dayanak oluşturmaz.
5682 sayılı Pasaport Kanunu ise pasaport verilmesi yasak hâlleri 22. maddede, olağanüstü hâl döneminde ihraç edilen veya haklarında işlem yapılan kişilere ilişkin özel rejimi ek 7. maddede düzenler. Uygulamada idari soruşturma gerekçesiyle yapılan pasaport kısıtlamaları uzun süre bu iki hükme dayandırılmış ve her ikisi de Anayasa Mahkemesi önünde tartışılmıştır. Pasaport talebinin reddi ve idari şerh işlemlerine karşı izlenecek idari yol için Pasaport Kanununun Uygulanmasına Dair Yönetmelik rehberimize bakabilirsiniz.
4. AYM’nin Pasaport Kısıtlamalarına İlişkin Önceki Kararları
Bu karar boşlukta doğmamıştır. Mahkeme, pasaport kısıtlamalarını hem norm denetimi hem bireysel başvuru yoluyla birçok kez incelemiştir:
- Norm denetimi, 24 Temmuz 2019: Hakkında suç soruşturması veya kovuşturması bulunmayan kişilerin pasaportlarının hâkim kararı aranmaksızın İçişleri Bakanlığınca iptal edilebilmesine imkân tanıyan düzenleme Anayasa m.23’e aykırı bulunmuştur.
- Norm denetimi, Kasım 2024 (Resmî Gazete): Ülkeden ayrılmalarında genel güvenlik bakımından sakınca bulunduğu İçişleri Bakanlığınca tespit edilenlere pasaport verilmeyeceğine dair hüküm iptal edilmiş; gerekçede yurt dışına çıkma özgürlüğünün yalnızca suç soruşturması veya kovuşturması sebebiyle ve hâkim kararıyla sınırlanabileceği vurgulanmıştır.
- Bireysel başvurular: Mahkeme, hakkında soruşturma veya dava bulunmayan ya da soruşturması sonuçlanmış kişilerin pasaportlarının iptal edilmesini veya pasaport taleplerinin reddini çeşitli kararlarında özel hayata saygı hakkının ihlali olarak nitelendirmiş ve manevi tazminata hükmetmiştir.
2019/3536 sayılı kararın yeniliği, bu içtihat çizgisine eğitim hakkını açıkça eklemesidir. Önceki kararlarda ihlal tespiti genellikle yalnızca özel hayata saygı hakkı üzerinden yapılmaktaydı.
5. Özel Hayata Saygı Hakkı Yönünden Değerlendirme Çerçevesi
AYM, pasaport kısıtlamalarını Anayasa m.20 kapsamında incelerken yerleşik üç aşamalı testi uygular. Gerekçeli karar yayımlanmadığından somut dosyada hangi aşamada ihlal bulunduğu henüz bilinmemektedir; ancak çerçeve şöyledir:
- Kanunilik: Müdahalenin açık, erişilebilir ve öngörülebilir bir kanuni dayanağı olmalıdır. İdari soruşturmaya dayalı iptallerde ilk tartışma noktası genellikle budur; çünkü Anayasa m.23 yalnızca suç soruşturması ve hâkim kararını kabul eder.
- Meşru amaç: Müdahale, Anayasa m.20/2 ve m.23’te sayılan amaçlardan birine (millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi gibi) hizmet etmelidir.
- Demokratik toplum düzeninin gereklerine uygunluk ve ölçülülük: Müdahale zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşılamalı, amaca ulaşmak için elverişli ve gerekli olmalı, kişiye aşırı bir külfet yüklememelidir. Sonuçlanmamış bir disiplin soruşturmasının kişinin yurt dışına çıkmasını tümüyle engellemesinde ölçülülük sorunu belirgindir.
Bireysel başvuru usulünün genel çerçevesi için Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuru şartları ve adım adım bireysel başvuru rehberi makalelerimize bakabilirsiniz.
6. Eğitim Hakkı Boyutu Neden Önemli?
Anayasa m.42, kimsenin eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamayacağını düzenler. Mahkeme, pasaport iptali nedeniyle yurt dışındaki doktora programına gidilememesini bu hakkın ihlali olarak değerlendirmiştir. Bunun pratik önemi şudur: bir idari işlemin dolaylı sonuçları da ayrı bir anayasal hak ihlali doğurabilir. Pasaport iptali kişinin yalnızca seyahat özgürlüğünü değil; kabul aldığı programı, burs ve kayıt takvimini, akademik kariyerini etkilediğinde Mahkeme bu zinciri bir bütün olarak değerlendirmektedir. Benzer durumdaki başvurucular için bu, idari yargıda ve bireysel başvuruda somut, belgelenmiş ve takvime bağlı bir zararın ileri sürülmesinin önemini göstermektedir: kabul mektubu, kayıt süresi, burs yazışmaları ve programın yurt dışında fiilen bulunmayı gerektirdiğine ilişkin belgeler dosyanın temelini oluşturur.
7. İhlal Kararının Sonuçları: Yeniden Yargılama ve Tazminat
6216 sayılı Kanun m.50 uyarınca ihlal kararı verildiğinde ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yapılması gerekenlere hükmedilir. İhlal bir mahkeme kararından kaynaklanıyorsa dosya yeniden yargılama yapılmak üzere ilgili mahkemeye gönderilir; yeniden yargılamada hukuki yarar bulunmayan hâllerde başvurucu lehine tazminata hükmedilebilir. Bu dosyada hangi giderim yolunun seçildiği gerekçeli kararla netleşecektir. Pasaport kısıtlamalarına ilişkin önceki bireysel başvuru kararlarında Mahkemenin manevi tazminata hükmettiği bilinmektedir; doktora fırsatının kaçırılması gibi somut bir zararın tazminat miktarına nasıl yansıtıldığı ise bu kararın en çok merak edilen yönlerinden biri olacaktır.
8. Pasaportu İptal Edilen veya Pasaport Talebi Reddedilen Kişi Ne Yapabilir?
| Aşama | Yol | Süre ve not |
|---|---|---|
| 1 | İdareye başvuru ve işlemin gerekçesinin öğrenilmesi | Pasaport şubesi veya Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü; tahdit kaydının hangi kurum talebiyle konulduğu yazılı olarak istenir |
| 2 | İdare mahkemesinde iptal davası ve yürütmenin durdurulması talebi | İYUK m.7 uyarınca işlemin tebliğinden itibaren 60 gün; eğitim veya iş takvimi gibi telafisi güç zarar yürütmenin durdurulması gerekçesidir |
| 3 | Soruşturma sonuçlandıysa tahdidin kaldırılması talebi | Takipsizlik, beraat, disiplin cezası verilmemesi veya sürenin dolması hâlinde kısıtlamanın dayanağı kalmaz |
| 4 | Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuru | Olağan kanun yolları tüketildikten sonra kesin kararın tebliğinden itibaren 30 gün (6216 s.K. m.47) |
| 5 | Tazminat | İhlal kararı sonrasında veya idari yargıda tam yargı davasıyla; kaçırılan eğitim ve iş fırsatlarının belgelenmesi gerekir |
Bu süreçte en sık yapılan hata, pasaport talebi reddedildiğinde dava açmadan beklemek ve kısıtlamanın kendiliğinden kalkmasını ummaktır. Hem idari dava hem bireysel başvuru süreye bağlıdır; süre kaçırıldığında AYM yolu da kapanır.
9. Sık Sorulan Sorular
Disiplin soruşturması gerekçesiyle pasaport iptal edilebilir mi?
Anayasa m.23 yurt dışına çıkma özgürlüğünün ancak suç soruşturması veya kovuşturması sebebiyle ve hâkim kararıyla sınırlanabileceğini öngörür. Yalnızca idari bir disiplin soruşturmasına dayanan kısıtlamalar bu çerçeveyle bağdaşmaz; AYM’nin 2019/3536 sayılı kararı da disiplin ve ceza soruşturmalarına dayanan iptali özel hayata saygı hakkının ihlali olarak nitelendirmiştir. Somut değerlendirme gerekçeli kararla netleşecektir.
Hakkımda ceza soruşturması varsa pasaportum otomatik olarak iptal edilir mi?
Hayır. Ceza soruşturması tek başına yeterli değildir; Anayasa m.23 ayrıca hâkim kararı arar. Soruşturma aşamasında yurt dışına çıkış yasağı, CMK’daki adli kontrol hükümleri çerçevesinde ve hâkim kararıyla uygulanabilir. İdarenin soruşturmanın varlığına dayanarak kendiliğinden pasaport iptal etmesi ayrı bir hukuki sorundur.
AYM’nin ihlal kararı benim dosyamı da etkiler mi?
Bireysel başvuru kararları yalnızca başvurucu hakkında sonuç doğurur; ancak Genel Kurul kararları içtihat niteliği taşır ve benzer olaylarda idare mahkemeleri ile AYM Bölümleri tarafından yol gösterici olarak kullanılır. Benzer durumdaki kişilerin kendi dosyalarında bu karara dayanarak idari dava açması veya bireysel başvuruda bulunması gerekir.
Gerekçeli karar ne zaman yayımlanır?
Genel Kurul kararları ilan edildikten sonra gerekçeli metin genellikle birkaç ay içinde AYM Kararlar Bilgi Bankası’nda ve Resmî Gazete’de yayımlanır. 14 Ekim 2026 itibarıyla 2019/3536 sayılı kararın gerekçesi henüz yayımlanmamıştır.
Pasaport iptali nedeniyle kaçırdığım eğitim için tazminat alabilir miyim?
AYM, pasaport kısıtlamasıyla ilgili önceki bireysel başvuru kararlarında manevi tazminata hükmetmiştir. Kaçırılan eğitim, burs veya iş fırsatına ilişkin maddi zarar ise belgelenmesi hâlinde idari yargıda tam yargı davasının konusu olabilir. Her iki yolda da kabul mektubu, kayıt takvimi ve yazışmalar gibi belgelerin eksiksiz sunulması belirleyicidir.
Bireysel başvuru için süre nedir?
Olağan kanun yolları tüketildikten sonra kesin kararın öğrenilmesinden itibaren 30 gündür (6216 sayılı Kanun m.47/5). Pasaport işlemlerinde bu süre genellikle idari yargıdaki nihai kararın tebliğiyle başlar.
Sonuç: AYM Genel Kurulu, sonuçlanmamış disiplin ve ceza soruşturmalarına dayanan pasaport iptalini özel hayata saygı hakkının yanında eğitim hakkı bakımından da ihlal olarak nitelendirmiştir. Kararın gerekçesi yayımlandığında ölçülülük değerlendirmesi ve giderim yolu netleşecektir. Pasaportu iptal edilen kişilerin idari dava ve bireysel başvuru sürelerini kaçırmaması, kısıtlamanın somut sonuçlarını belgelemesi ve soruşturmanın akıbetini düzenli olarak takip etmesi gerekir.