Şirketler arası işlemlerin bir kısmı, piyasa koşullarında değil, aynı grubun içinde veya yakın ilişki içindeki taraflar arasında gerçekleşir. Türkiye Muhasebe Standardı 24, bu işlemlerin finansal tablo okuyucusundan gizlenmemesini amaçlar. İlişkili taraf açıklamalarına ilişkin tebliğ, standardın uygulama alanını ve açıklama yükümlülüğünün kapsamını belirler.
İlişkili Taraf Kimdir?
Standart, ilişkiyi hukuki bağdan çok kontrol ve etki üzerinden tanımlar. Bu kapsama tipik olarak ana ortaklık ve bağlı ortaklıklar, iştirakler, müşterek girişimler, üst düzey yöneticiler ile bu kişilerin yakın aile üyeleri ve bunların kontrol ettiği işletmeler girer. Bu tanım, ticaret hukukundaki hâkim-bağlı şirket kavramından daha geniştir; sadece pay oranına bakarak yapılan değerlendirme çoğu zaman eksik kalır.
Neyin Açıklanması Gerekir?
- İlişkinin niteliği; işlem olmasa dahi ana ortaklık ilişkisi açıklanır.
- Dönem içindeki işlem tutarları ve dönem sonu bakiyeleri.
- Bakiyelere ilişkin teminat, garanti ve vade koşulları.
- Şüpheli alacak karşılığı ile dönemde kaydedilen zarar tutarları.
- Üst düzey yöneticilere sağlanan faydaların kategori bazında toplamı.
Sık Yapılan Uygulama Hataları
Uygulamada en sık rastlanan eksiklik, işlemlerin toplu bir kalemde gösterilip niteliğine göre ayrıştırılmamasıdır. İkinci sık hata, ortakların şirketten çektiği tutarların cari hesapta izlenip dipnotta açıklanmamasıdır. Üçüncüsü ise, ilişkinin dönem içinde sona ermesi halinde ilişkili taraf sayılmaya devam edilip edilmeyeceğinin değerlendirilmemesidir. Bu eksiklikler bağımsız denetim raporunda görüş şartına kadar gidebilen bulgular doğurabilir.
Vergi Boyutuyla Kesişme
İlişkili taraflarla yapılan işlemler yalnızca muhasebe standardını değil, vergi mevzuatındaki transfer fiyatlandırması düzenlemelerini ve 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu kapsamındaki şirketler topluluğu hükümlerini de ilgilendirir. Dipnotta açıklanan bir işlem, aynı zamanda emsallere uygunluk yönünden inceleme konusu olabilir. Bu nedenle finansal tablo dipnotları ile transfer fiyatlandırması dokümantasyonunun birbirini doğrular nitelikte hazırlanması önerilir.
Dönem Sonu İçin Adımlar
- Grup yapısını ve yönetici listesini güncelleyerek ilişkili taraf envanteri çıkarın.
- Muhasebe sisteminde ilişkili taraf işlemlerini ayrı kodla izleyin.
- Ortaklar cari hesap hareketlerini işlem gerekçesiyle birlikte belgelendirin.
- Dipnot taslağını denetim öncesinde iç kontrol ekibine okutun.
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Standart metinleri ve tebliğler güncellenebildiğinden, raporlama döneminde yürürlükteki düzenlemeler esas alınmalı, karmaşık grup yapılarında mali ve hukuki görüş birlikte alınmalıdır.