Kanserojen veya mutajen maddelerle yürütülen çalışmalarda alınacak sağlık ve güvenlik önlemlerine ilişkin yönetmelik, bu tür maddelerin bulunduğu işyerlerinde önleme hiyerarşisini ve maruziyet takibini düzenler. Bu alanı diğer iş sağlığı başlıklarından ayıran nokta, zararın çoğu zaman yıllar sonra ortaya çıkmasıdır. Bu gecikme, ispat sorununu her şeyin merkezine yerleştirir.
Önleme hiyerarşisi savunmanın da sırasıdır
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, işverene riskleri kaynağında önleme yükümlülüğü yükler. Kanserojen ve mutajen maddelerde bu yükümlülük belirli bir sıra izler: önce maddenin kullanımdan kaldırılması ya da daha az tehlikeli olanla değiştirilmesi, mümkün değilse kapalı sistemde çalışma, sonra toplu koruma önlemleri ve en sonda kişisel koruyucu donanım gündeme gelir. Bir uyuşmazlıkta işverenin yalnızca maske verdiğini göstermesi, üst basamakların neden uygulanamadığını açıklamadığı sürece yeterli sayılmaz.
Kayıt düzeni: yıllar sonrasının tek kanıtı
- Hangi çalışanın hangi tarihte, hangi maddeyle, ne kadar süre çalıştığını gösteren maruziyet kayıtları.
- Ortam ölçüm raporları ve ölçümün yapıldığı noktaların krokisi.
- Periyodik sağlık muayenesi sonuçları ve tetkiklerin karşılaştırmalı seyri.
- Verilen eğitimlerin içeriği, süresi ve katılım imzaları.
- Kişisel koruyucu donanımın teslim tutanakları ve değişim periyotları.
Bu kayıtların uzun süre saklanması yalnızca bir bürokratik yük değildir; hastalık ortaya çıktığında nedensellik bağının kurulmasında kullanılan başlıca veri kaynağıdır.
Meslek hastalığı iddiasında süreç nasıl işler
Hastalığın meslek hastalığı sayılıp sayılmayacağı, sosyal güvenlik mevzuatı çerçevesinde yürütülen tespit süreciyle belirlenir. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu kapsamındaki bu değerlendirme, sonrasında açılabilecek tazminat davalarının da zeminini oluşturur. Çalışanın işyerinden ayrılmış olması, hastalığın işten kaynaklandığı iddiasını tek başına ortadan kaldırmaz.
İşverenin kusurunun ölçülmesi
Tazminat dosyalarında kusur, kural olarak bilirkişi incelemesiyle dağıtılır. Burada belirleyici olan üç soru vardır: risk değerlendirmesi bu maddeyi kapsamış mı, öngörülen önlem fiilen uygulanmış mı ve çalışan bu riski anlayacak biçimde bilgilendirilmiş mi? Risk değerlendirmesinin kâğıt üzerinde kalması, uygulamada en sık rastlanan kusur gerekçesidir.
İşyeri için pratik öneriler
- Maruziyet kayıtlarını çalışan bazlı ve kesintisiz tutun.
- Ölçüm sonuçlarını yalnızca dosyalamayın; sınır aşımında alınan aksiyonu da yazın.
- Madde değişikliği yapıldığında risk değerlendirmesini derhal güncelleyin.
Bu bilgiler genel çerçeveyi anlatır. Maruziyet dosyaları işin niteliğine ve kayıtların kapsamına göre farklı sonuçlar doğurabileceğinden, hem işveren hem çalışan tarafında somut olayın ayrıca hukuken değerlendirilmesi gerekir.