Kamu İhale Kanunu, bazı alımları kendi genel usullerinin dışında bırakır ve bu alımların kurumun kendi yönetmeliğiyle yapılmasına imkân tanır. Atatürk Orman Çiftliği Müdürlüğünün 4734 Sayılı Kanunun 3 üncü Maddesinin (a) Bendi Kapsamında Yapacağı Alım İşlerine Dair Yönetmelik de bu istisna hükmüne dayanır. Bu rehberin konusu, istisna kapsamının sınırlarının nasıl belirlendiği ve kapsam dışı bir alımın istisna usulüyle yapılması hâlinde doğan sonuçlardır.
İstisna, Usulsüzlük Serbestisi Değildir
Yaygın yanılgı, istisna kapsamındaki alımların hiçbir kurala tabi olmadığıdır. Oysa istisna, yalnızca 4734 sayılı Kanunun genel ihale usullerinin uygulanmamasını ifade eder; saydamlık, rekabet, eşit muamele ve kaynakların verimli kullanılması ilkeleri ile mali mevzuatın denetim hükümleri geçerliliğini korur. Bu nedenle istisna usulüyle yapılan bir alım da denetime tabidir ve gerekçesiz doğrudan temin uygulamaları denetimde eleştiri konusu olur.
Kapsam Belirlenirken Sorulacak Sorular
- Alınan mal veya hizmet, kurumun istisnaya konu asli faaliyetiyle doğrudan ilişkili mi?
- İhtiyaç, kurumun genel idari ihtiyacı mı yoksa üretim faaliyetinin zorunlu girdisi mi?
- Alım konusu, aynı ihtiyacın bölünmesi suretiyle mi oluşturulmuş?
- Yaklaşık maliyet hesabı gerçekçi ve belgeye dayalı mı?
Bu soruların cevabı, alımın istisna kapsamında kalıp kalmadığını belirlediği gibi, sorumluluk tartışmasında da esas alınır.
Kapsam Dışı Alımın Sonuçları
- İşlemin, uygulanması gereken usul atlanarak yapılmış olması nedeniyle hukuka aykırılığı gündeme gelir.
- Mali denetimde kamu zararı tespiti hâlinde, ödenen tutarın ilgililerden geri alınması istenebilir.
- Süreci yürüten görevliler bakımından disiplin sorumluluğu doğabilir.
- İhaleye katılmak isteyip de dışlanan isteklinin menfaat ihlali iddiası ayrıca değerlendirilir.
İstekli Tarafında Dikkat Edilmesi Gerekenler
İstisna kapsamındaki alımlarda isteklinin başvuru yolu, genel ihale mevzuatındaki basamaktan farklı olabilir. Bu nedenle şikâyet dilekçesi hazırlanmadan önce, işleme uygulanan mevzuatın ve öngörülen başvuru merciinin doğru tespit edilmesi gerekir. Yanlış mercie yapılan başvuru süreyi korumayabileceğinden, ilan ve şartname metnindeki başvuru yolu bilgisi ilk okunması gereken kısımdır.
İdare İçin Kayıt Disiplini
İstisna usulüyle yapılan alımlarda savunmanın gücü, kayıt disiplininden gelir: ihtiyaç gerekçesi, piyasa araştırma tutanağı, teklif alınan firma sayısı, tercih gerekçesi ve muayene–kabul kayıtları. Bu zincir tamsa, denetimde usulün yerindeliği tartışılsa bile keyfîlik iddiası zayıflar.
Buradaki değerlendirmeler genel niteliktedir. İstisna kapsamının somut bir alımda ne şekilde uygulanacağı, alımın konusuna ve kurumun faaliyet alanına göre değiştiğinden, işlem başlatılmadan önce hukuki görüş alınması denetim riskini azaltır.