Okul öncesi eğitim alanında kurulan bir üniversite merkezinin faaliyeti, doğrudan küçük çocuklarla ve onların velileriyle temas ettiği için sıradan bir araştırma merkezinden farklı bir hukuki hassasiyet taşır. Yükseköğretim Kanunu uyarınca çıkarılan yönetmelik merkezin görev alanını çizer; ancak uygulamada belirleyici olan, veli rızası, çocuk güvenliği ve görüntü kaydı gibi başlıklardır.
Rızanın Kimden ve Nasıl Alınacağı
Ayırt etme gücü bulunmayan küçükler bakımından rıza, velayet hakkını kullanan ana ve babadan alınır. Ortak velayet durumunda kural olarak her iki velinin bilgisi aranır; velayetin tek ebeveynde olduğu hâllerde mahkeme kararının örneği dosyaya konulmalıdır. Rıza metni, hangi faaliyet için, hangi süreyle ve hangi verilerin işleneceğini anlaşılır biçimde göstermelidir. Genel ve sınırsız içerikli "her türlü kullanıma muvafakat" ifadeleri, çocuk söz konusu olduğunda zayıf kalır.
Görüntü ve Ses Kaydının Ayrı Statüsü
Çocuğun görüntüsü kişisel veridir ve 6698 sayılı KVKK kapsamında işlenir. Eğitim faaliyetinin gözlemlenmesi amacıyla alınan kayıt ile tanıtım amacıyla sosyal medyada paylaşılacak kayıt aynı rızaya dayanamaz; ikisi için ayrı ayrı ve açık şekilde bilgilendirme yapılması gerekir. Rızanın geri alınabilir olduğu ve geri alınması hâlinde kaydın ne olacağı da metinde yer almalıdır.
Merkez Faaliyetinde Sorumluluk Zinciri
- Faaliyeti yürüten personelin niteliği ve gözetim yükümlülüğü belirlenmelidir.
- Fiziki mekânın güvenliği ve acil durum planı yazılı hâle getirilmelidir.
- Kaza veya yaralanma hâlinde bildirim ve kayıt düzeni önceden kurulmalıdır.
- Merkez, üniversite tüzel kişiliği içinde faaliyet gösterdiğinden, doğacak sorumluluğun muhatabı da üniversitedir.
Çocuğun Üstün Yararı Ölçütü
Araştırma tasarımı ile çocuğun yararı çatıştığında öncelik çocuğun yararındadır. Bu, uygulamada çocuğun katılımdan çekilmek istemesi hâlinde faaliyetin derhal durdurulması, zorlayıcı yöntem kullanılmaması ve gözlem süresinin çocuğun yaşına uygun tutulması anlamına gelir. Etik kurul onayı bu değerlendirmenin belgelendiği yerdir ve dosyanın ayrılmaz parçasıdır.
Veli ile Uyuşmazlık Doğarsa
Veli, verilerin silinmesini veya işlenmesinin durdurulmasını talep edebilir. Talep önce merkeze ve üniversiteye yöneltilir; yanıtsız kalması veya reddedilmesi hâlinde Kişisel Verileri Koruma Kurulu'na şikâyet yolu gündeme gelir. Ayrıca kişilik hakkı ihlali iddiası bakımından genel hukuk yolları saklıdır.
Buradaki açıklamalar genel niteliktedir. Çocuklarla yürütülen bir faaliyette rıza metinlerinin ve etik onay dosyasının somut olarak incelenmesi gerektiğinden, uygulamaya geçmeden önce hukuki destek alınması yerinde olur.