Çeklerde karekod uygulaması, çek üzerine basılan karekodun okutulmasıyla çek hesabı sahibine ve çeke ilişkin bazı verilere elektronik ortamda erişilmesini sağlayan sistemdir. Uygulamanın amacı, çeki elinde bulunduran kişinin ciro zinciri ve keşideci hakkında bilgi sahibi olmadan riske girmesinin önüne geçmektir. 5941 sayılı Çek Kanunu çerçevesinde şekillenen bu düzenleme, çeki bir ödeme aracı olmaktan çıkarıp bilgiye dayalı bir güven aracına dönüştürmeyi hedefler.
Karekod Sorgusunun Gösterdikleri
Sorgu sonucunda; çek hesabı sahibine ait ticari bilgiler, daha önce ibraz edilen ve karşılıksız çıkan çeklere ilişkin veriler ile çek yaprağı bilgileri görüntülenebilir. Bu veriler, çeki teslim almadan önce yapılacak risk değerlendirmesinin temelini oluşturur. Sorgu yapılmadan alınan bir çekte karşılıksız çıkma riski gerçekleştiğinde, alacaklının kendi özen yükümlülüğüne ilişkin tartışmalar gündeme gelebilir.
Karekodun Bulunmaması veya Okunmaması
- Karekodsuz çeklerde, çekin geçerliliği ile karekod yükümlülüğü ayrı ayrı değerlendirilir.
- Fiziksel olarak zarar görmüş karekodlarda banka nezdinde doğrulama yoluna gidilmelidir.
- Karekodun okunduğu ancak sonucun kaydedilmediği hâllerde, sorgu ekran görüntüsü tarihli biçimde saklanmalıdır.
Çek Karşılıksız Çıktığında İzlenecek Yol
- Çek, üzerinde yazılı düzenleme tarihine göre süresinde bankaya ibraz edilir.
- Karşılıksızdır işlemi yaptırılır ve bu kayıt çekin arkasına işlenir; belgenin bir örneği alınır.
- Bankanın kanunen sorumlu olduğu tutar tahsil edilir.
- Kalan alacak için kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla icra takibi başlatılır.
- Çek Kanunu'ndaki şikâyet yoluna başvurulacaksa, öngörülen süre içinde ilgili icra ceza mahkemesine başvurulur.
Süre Yönetiminin Kritik Rolü
Çekte ibraz süresinin kaçırılması, kambiyo senedine dayalı takip imkânını ve müracaat haklarını doğrudan etkiler. Aynı şekilde, karşılıksız çek nedeniyle yapılacak şikâyet için öngörülen süre hak düşürücü niteliktedir. Bu sürelerin başlangıç anı çoğu zaman ibraz ve öğrenme tarihine bağlandığından, banka kayıtları ve tebligat belgeleri dosyanın en kritik parçasıdır.
Ticari Uygulamada Alınabilecek Önlemler
Çek kabul politikası oluşturan işletmelerde; karekod sorgusunun rutin hâle getirilmesi, sorgu çıktısının muhasebe kaydına eklenmesi, belirli tutarın üzerindeki çeklerde ek teminat istenmesi ve ciro zincirinin kesintisiz olup olmadığının kontrolü riski belirgin biçimde azaltır. Cirodaki bir kopukluk, çeki elinde bulunduranın hak sahipliğini tartışmalı hâle getirebilir.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Karşılıksız çek dosyalarında hem icra hem ceza boyutu birlikte yürüdüğünden ve süreler kısa olduğundan, ibrazdan hemen sonra hukuki değerlendirme alınması önerilir.