Bir buluşun kime ait olacağı, çoğu zaman buluşun kendisinden değil; bildirim ve cevap sürelerinin nasıl işletildiğinden belirlenir. Çalışan buluşlarına, yükseköğretim kurumlarında gerçekleştirilen buluşlara ve kamu destekli projelerde ortaya çıkan buluşlara ilişkin düzenleme, tam da bu süreç yönetimini kurala bağlar. Bu rehber, konuyu hak kaybı riski ekseninde ele alır.
Hizmet Buluşu mu, Serbest Buluş mu?
Ayrım basit görünse de uygulamada tartışmalıdır. İşçinin yükümlü olduğu faaliyet sırasında veya işletmenin deneyim ve çalışmalarına dayanarak gerçekleştirdiği buluş hizmet buluşu sayılır; bunun dışında kalanlar serbest buluştur. Belirsiz hallerde çalışanın yapması gereken, buluşu bildirmemek değil; bildirimi yapıp niteliğe ilişkin görüşünü de yazılı olarak eklemektir. Bildirmemek, çoğunlukla çalışan aleyhine sonuç doğurur.
Bildirim Zinciri
- Buluşu gerçekleştiren, buluşu yazılı olarak ve gecikmeksizin işverene ya da kuruma bildirir.
- Bildirimin buluşu anlaşılır kılacak teknik açıklamayı içermesi gerekir; eksik bildirim, sürenin başlamaması sonucunu doğurabilir.
- Birden fazla kişinin katkısı varsa, katkı payları bildirimde belirtilmelidir.
- Kurum, bildirime karşı hak talebini yine yazılı olarak ve süresi içinde bildirir.
- Süresi içinde talepte bulunulmaması, buluşun serbest kalması sonucunu doğurabilir.
Bedel Uyuşmazlıkları
Kurum buluş üzerinde hak talep ettiğinde, buluşu gerçekleştirene bedel ödenmesi gündeme gelir. Bedelin hesabında buluşun ekonomik değeri, kurumun katkısı ve buluşçunun işletmedeki konumu gibi ölçütler dikkate alınır. Bedel konusunda anlaşma sağlanamaması halinde uyuşmazlığın çözümü için öngörülen usul izlenmelidir. Bu aşamada buluşçunun elinde bulunması gereken belge, buluşun ticari kullanımına ilişkin verilerdir.
Yükseköğretim ve Kamu Destekli Projelerin Farkı
Üniversite bünyesinde gerçekleştirilen buluşlarda, akademik yayın özgürlüğü ile patent başvurusunun yeniliği koruma ihtiyacı çatışabilir. Yayın yapıldıktan sonra başvuru yapılması, yenilik unsurunu ortadan kaldırabilir. Bu nedenle bildirim yapıldıktan sonra yayının belirli bir süre bekletilmesi öngörülür. Kamu destekli projelerde ise destek sözleşmesinin hak sahipliğine ilişkin hükümleri ayrıca incelenmelidir.
Hak Kaybını Önleyen Kontrol Listesi
- Bildirimi tarihli ve teslim edildiği ispatlanabilir bir yolla yapın.
- Laboratuvar defteri veya proje kayıtlarını, buluş tarihini gösterecek şekilde saklayın.
- Ortak buluşçuların katkısını başlangıçta yazılı olarak netleştirin.
- Yayın ve sunum takvimini başvuru takvimiyle birlikte planlayın.
- Kurumdan gelen cevabı ve tarihini mutlaka arşivleyin.
Bu metin genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; buluşun niteliği ve sözleşme hükümleri sonucu değiştirebileceğinden, bildirim öncesinde fikri mülkiyet alanında hukuki görüş alınması önerilir.