Tarih ve kültür alanında faaliyet gösteren üniversite araştırma merkezleri, akademik üretimin yanında sözlü tarih derlemesi, arşiv oluşturma ve kültürel miras belgeleme gibi çalışmalar yürütür. Bu faaliyetler ilk bakışta hukuki risk taşımıyor görünse de, kişisel veri, fikri mülkiyet ve kültür varlıkları mevzuatıyla doğrudan temas eder.
Sözlü Tarih Derlemelerinde Kişisel Veri Boyutu
Kaynak kişiyle yapılan görüşmenin ses veya görüntü kaydı, 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu kapsamında işlenen veri niteliğindedir. Bu nedenle:
- Görüşme öncesinde aydınlatma yapılmalı ve bunun yazılı örneği saklanmalıdır.
- Kaydın hangi amaçla, ne kadar süreyle saklanacağı ve kimlerle paylaşılacağı belirtilmelidir.
- Kaynak kişinin kaydın yayımlanmasına ilişkin ayrı bir onayı alınmalıdır.
- Görüşmede üçüncü kişilere ilişkin özel nitelikli bilgiler geçerse, yayımda anonimleştirme değerlendirilmelidir.
Derlenen Materyalin Hakları Kime Aittir?
Anlatı, ezgi, el sanatı deseni gibi kültürel unsurların derlenmesi ve yayımlanmasında, derlemeyi yapan araştırmacının eseri ile kaynak kişinin katkısı ayrı ayrı değerlendirilir. Merkez, üniversiteyle araştırmacı arasındaki hak paylaşımını proje başında yazılı hâle getirmelidir. Aksi hâlde arşivin sonraki kullanımında, dijitalleştirme ve çevrim içi yayın aşamasında ihtilaf çıkması olağandır.
Saha Çalışması Öncesi Kontrol Listesi
- Çalışma bölgesinde izin gerektiren bir alan (sit alanı, tescilli yapı) bulunup bulunmadığı
- Etik kurul onayının kapsamı ve geçerlilik süresi
- Kayıt cihazlarının ve verilerin saklanacağı ortamın güvenliği
- Proje bütçesinden yapılacak harcamalarda yetkili organ kararı
Arşivin Erişime Açılması
Dijital arşivin kamuya açılması, merkez açısından en dikkat isteyen aşamadır. Erişim koşulları, kullanım lisansı ve kaynak gösterme kuralları önceden belirlenmelidir. Kaynak kişilerin sonradan silme talebiyle başvurma ihtimali gözetilerek, kayıtların hangi yolla ayrıştırılabileceği teknik olarak planlanmalıdır.
Yukarıdaki değerlendirmeler genel niteliktedir. Saha çalışmasının konusuna ve toplanan verinin türüne göre uygulanacak kurallar farklılaşır; kapsamlı projelerde çalışma başlamadan önce hukuki görüş alınması işi kolaylaştırır.