Kültürlerarası iletişim alanında çalışan bir araştırma merkezinin işi, doğası gereği insanla temas eder: görüşmeler, göçmen topluluklarla saha çalışmaları, ses ve görüntü kayıtları. Bu yönetmelik bir merkezin kuruluşunu ve organlarını düzenlerken, uygulamada asıl yönetilmesi gereken şey katılımcıya ilişkin verinin hukuka uygun biçimde toplanması ve saklanmasıdır.
Etik Kurul Onayı Bir Formalite Değildir
İnsan katılımcıyla yürütülen çalışmalarda etik kurul onayının araştırma başlamadan önce alınması gerekir. Sonradan alınan onay, geçmişe dönük olarak toplanan verinin hukuka uygunluğunu sağlamaz; yayın aşamasında dergi reddi, proje desteğinin iadesi ve akademik disiplin süreci gibi sonuçlar gündeme gelebilir.
Görüşme Kayıtlarında Rıza Kurgusu
- Ses/görüntü kaydı 6698 sayılı KVKK anlamında kişisel veridir; kayıt öncesi aydınlatma yapılmalıdır.
- Etnik köken, din ve sağlık bilgisi gibi başlıklar özel nitelikli veri olduğundan daha sıkı bir rejime tabidir.
- Rızaya dayanılıyorsa, rızanın özgür iradeyle ve belirli bir araştırma için verildiği yazılı olarak gösterilebilmelidir.
- Katılımcının rızasını geri alması halinde verinin ne olacağı, en baştan protokole yazılmalıdır.
Yabancı Uyruklu Katılımcılarla Çalışırken
Göç ve uyum temalı çalışmalarda 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu kapsamındaki statülerin araştırmacı tarafından doğru anlaşılması gerekir. Katılımcının statüsünü ifşa eden bir çıktı, kişi bakımından ciddi sonuçlar doğurabilir; bu nedenle yayında kimliksizleştirme yöntemi baştan belirlenmelidir.
Yayın ve Arşivleme Aşaması
- Ham kayıt ile deşifre metnini ayrı erişim düzeyinde saklayın.
- Saklama süresini belirleyin ve süre sonunda imhayı kayıt altına alın.
- Yurt dışındaki bir ortakla veri paylaşılacaksa aktarım rejimini önceden çözün.
- Fotoğraf ve videoların yayınında kişilik haklarına ilişkin Türk Medeni Kanunu korumasını gözetin.
Uyuşmazlık Çıkarsa Nereye Bakılır?
Katılımcının kişilik hakkı ihlali iddiası adli yargıda, merkezin ya da üniversitenin idari kararına yönelik itiraz ise idari yargıda ele alınır. İki yolun aynı olaydan doğabileceğini bilerek belge ve tarih düzenini tek dosyada tutmak, ilerleyen aşamada işi kolaylaştırır.
Bu yazı genel bilgi vermek için hazırlanmıştır; saha çalışmanızın kapsamı ve topladığınız veri türüne göre yükümlülükler değişebileceğinden, protokolünüzü uzman bir hukukçuyla gözden geçirmenizi öneririz.