Çocuk hakları alanında kurulan üniversite merkezleri; araştırma yapmak, eğitim vermek ve alan çalışmalarıyla uygulamaya katkı sunmak üzere yapılandırılır. Bu merkezlerin yönetmelikleri idari teşkilat kurallarını içerse de faaliyetin muhatabı çocuk olduğundan, uygulamada asıl belirleyici olan çocuk hukukunun temel ilkeleridir.
Faaliyet Alanı ile Hukuki Sınırın Kesişimi
Merkezler; farkındalık eğitimi, danışmanlık, araştırma ve rapor üretimi gibi işler yürütür. Ancak bir çocuk hakkında görüş veya rapor üretilmesi, adli veya idari bir süreçte kullanıldığında sonuç doğurur. Bu nedenle merkezin ürettiği metnin bilimsel bir çalışma mı yoksa somut olaya ilişkin bir değerlendirme mi olduğu baştan ayrıştırılmalıdır.
Üstün Yarar İlkesi Ne Getirir?
Çocuğu ilgilendiren her işlemde çocuğun yararının öncelikle gözetilmesi, hem Çocuk Haklarına Dair Sözleşmenin hem de 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanununun temel yaklaşımıdır. Uygulamada bu ilke şu şekilde somutlaşır:
- Çocuğun görüşünün yaş ve olgunluğuna uygun biçimde alınması
- Tedbir kararlarında en az müdahale ile yetinilmesi
- Sürecin çocuğu tekrar tekrar aynı anlatıma zorlamayacak şekilde kurgulanması
- Kimlik ve görüntü bilgilerinin kamuya açılmaması
Araştırmada Rıza ve Etik Onay
- Çocuk katılımlı çalışmalarda veli/vasi onayının yanında çocuğun kendi rızası da ayrıca aranır.
- Etik kurul onayı alınmadan yürütülen çalışma, sonuçları ne olursa olsun kullanılamayacak hâle gelebilir.
- Toplanan veriler 6698 sayılı Kanun kapsamında değerlendirilir; çocuklara ait veriler bakımından ek koruma tedbirleri gerekir.
- Yayın aşamasında verilerin kimliksizleştirilmesi ve dolaylı teşhis riskinin kontrol edilmesi gerekir.
İhbar Yükümlülüğü
Merkez faaliyeti sırasında çocuğun ihmal veya istismara maruz kaldığına dair bulguya ulaşılması hâlinde, durumun yetkili makamlara bildirilmesi bir tercih değil yükümlülüktür. Bildirimi yapmayan kişi bakımından ayrı bir sorumluluk gündeme gelebilir; bu nedenle merkez içinde bildirim akışının önceden yazılı olarak tanımlanması gerekir.
Kurumlar Arası İş Birliği
Çocuk koruma sistemi; adli makamlar, sosyal hizmet birimleri, sağlık ve eğitim kurumları arasında dağılmıştır. Merkezin bu ağdaki konumunun protokolle netleştirilmemesi, bilgi paylaşımının hukuki dayanağını tartışmalı hâle getirir.
Burada anlatılanlar çocuk hakları alanındaki genel ilkelere ilişkindir. Somut bir koruma tedbiri, bildirim veya veri paylaşımı meselesinde çocuğun durumuna özgü değerlendirme yapılması ve gerektiğinde hukuki destek alınması önerilir.