Geri kazanım katılım payı (GEKAP), çevre mevzuatı kaynaklı bir mali yükümlülüktür; ancak beyanı ve tahsili vergi usulü mekanizmasıyla yürütülür. Bu ikili yapı, uygulamada yükümlülüğün kime ait olduğu ve hangi usulün geçerli olacağı konusunda tereddüt yaratır.
Yükümlülüğün Kaynağı ve Muhatabı
2872 sayılı Çevre Kanunu, listede yer alan ürünleri piyasaya süren veya ithal edenleri katılım payı ödemekle yükümlü kılar. Buradaki kritik kavram piyasaya sürmedir: ürünü ilk kez piyasaya arz eden kişi yükümlüdür; sonraki satıcı zincirinde yer alanlar kural olarak aynı yükümlülüğü tekrar taşımaz. Yanlış tarafın beyan vermesi, hem gereksiz ödeme hem de düzeltme süreci doğurur.
Beyanname Süreci
- Beyanın hangi dönemler itibarıyla verileceği tebliğde belirlenir; dönem atlanması eksik beyan sayılır
- Ürün grubu bazında miktar/adet bilgisi, satış ve stok kayıtlarıyla tutarlı olmalıdır
- İhraç edilen veya iade alınan ürünler için düzeltme imkânının koşulları ayrıca değerlendirilir
- Beyanname elektronik ortamda verildiğinden, onay kayıtları saklanmalıdır
Hiç Vermeme, Eksik Verme ve Düzeltme
- Beyanname hiç verilmemişse, sonradan verilen beyanın kendiliğinden mi yoksa tespit sonrası mı olduğu yaptırımın niteliğini etkiler.
- Eksik beyan tespit edilirse tarhiyat ve buna bağlı ceza gündeme gelir; ayrıca çevre mevzuatı kaynaklı idari para cezası ayrı bir başlıktır.
- Düzeltme beyannamesi verilmeden önce, farkın hangi ürün grubundan kaynaklandığı belgelenmelidir.
- Uzlaşma, düzeltme ve dava yollarından hangisinin seçileceği, tebliğ tarihinden itibaren işleyen süreler dikkate alınarak kararlaştırılır.
İtiraz ve Dava Yolunun Belirlenmesi
Tarhiyata karşı vergi yargısı, çevre mevzuatı kaynaklı idari para cezasına karşı ise cezanın dayanağına göre farklı bir yol izlenebilir. İki farklı kararın aynı zarfta tebliğ edildiği hâllerde, her biri için ayrı ayrı süre ve merci tespiti yapılması gerekir; tek bir dilekçeyle her iki karara birden itiraz edilmesi usul sorunu doğurabilir.
Kayıt Düzeni Önerisi
GEKAP uyuşmazlıklarında savunmanın gücü, ürün bazlı izlenebilirlikten gelir. Ürün grubu kodu, piyasaya sürme tarihi, miktar ve karşılık gelen fatura numarasının aynı tabloda tutulması, hem beyan hazırlığını hem de sonradan yapılacak incelemede ibraz sürecini kolaylaştırır.
Yukarıdaki açıklamalar genel bilgilendirme amaçlıdır. Oranlar ve dönemler mevzuat değişiklikleriyle güncellendiğinden, beyan öncesinde yürürlükteki metnin kontrol edilmesi ve tebliğ edilmiş bir ceza varsa süre içinde değerlendirilmesi gerekir.