Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Akıllı Sistemler Uygulama ve Araştırma Merkezi Yönetmeliği, yapay zekâ, gömülü sistemler ve otomasyon alanında çalışan bir üniversite merkezinin kuruluş ve işleyişini düzenler. Bu alanda faaliyet göstermenin hukuki tarafı, klasik araştırma merkezlerinden farklıdır: model eğitimi için kullanılan veri, üretilen algoritmanın hak sahipliği ve sistemin sahada verdiği kararların sorumluluğu birbirine bağlı üç risk kalemidir.
Eğitim Verisinin Hukuki Durumu
Model eğitiminde kullanılan veri seti çoğu zaman merkezin kendi ürettiği veri değildir. Burada iki ayrı soru sorulmalıdır. Birincisi, veri kişisel veri içeriyor mu? İçeriyorsa 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu kapsamında işleme şartının belirlenmesi, aydınlatma yükümlülüğünün yerine getirilmesi ve veri minimizasyonu gerekir; özellikle sağlık ve biyometrik veriler özel nitelikli veri rejimine tabidir. İkincisi, veri üzerinde başkasının fikri hakkı var mı? Üçüncü kişiden alınan veri setinin lisans koşulları, ticari kullanıma izin verip vermediği bakımından okunmalıdır.
Algoritma ve Yazılım Üzerindeki Haklar
Bilgisayar programları 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında eser olarak korunur; buluş niteliği taşıyan teknik çözümler ise 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu çerçevesinde değerlendirilir. Üniversite-sanayi iş birliğinde en sık atlanan nokta, projeden doğacak hakların paylaşımının protokolde düzenlenmemesidir. Protokolde şu başlıklar açık olmalıdır:
- Kaynak kodun mülkiyeti ve kullanım lisansının kapsamı,
- Proje sonrası geliştirme (türev çalışma) hakkı,
- Buluş bildirimi ve patent başvuru masraflarının paylaşımı,
- Yayın hakkı ile ticari gizlilik arasındaki denge ve bekleme süresi.
Sistemin Verdiği Kararlardan Doğan Sorumluluk
Merkezin geliştirdiği bir karar destek sistemi sahada hatalı sonuç ürettiğinde, sorumluluk tartışması 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu çerçevesinde ele alınır. Sistemin bir tavsiye mi ürettiği yoksa doğrudan işlem mi tesis ettiği, sorumluluğun ağırlığını değiştirir. Teslim protokolünde sistemin kullanım amacı, sınırları ve insan denetimi gerekliliği yazılı olarak belirtilmezse, kullanım dışı senaryolardaki hatalar da geliştiriciye yüklenmeye çalışılır.
Proje Başlangıcında Yapılacaklar
- Veri setinin kaynağını, lisansını ve kişisel veri içerip içermediğini belgeleyin.
- Gerekiyorsa etik kurul onayını proje başlamadan alın.
- Fikri hak paylaşımını protokolün ayrı bir maddesinde düzenleyin.
- Model sürümlerini ve eğitim verisi anlık görüntülerini kayıt altına alın; sonraki ihtilafta ispat aracıdır.
- Teslim belgesinde sistemin kullanım sınırlarını ve öngörülen insan denetimini yazın.
Yapay zekâ uygulamalarına ilişkin düzenlemeler hızla gelişmektedir; bu yazı yürürlükteki genel çerçeveyi özetler. Bir proje protokolü imzalanmadan önce veri, fikri hak ve sorumluluk maddelerinin ayrıca hukuki incelemeden geçirilmesi tavsiye edilir.