Ulusal meslek standartları, bir mesleğin başarıyla icra edilebilmesi için gereken bilgi, beceri ve yetkinlikleri tanımlayan ve Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren metinlerdir. Dayanağını 5544 sayılı Mesleki Yeterlilik Kurumu Kanunu oluşturur. Görünüşte teknik bir belge olan standart, mesleki yeterlilik belgesi zorunluluğu bulunan işlerde doğrudan istihdam ve iş güvenliği sonuçları doğurur.
Standart, Yeterlilik ve Belge Arasındaki Zincir
Karıştırılan üç kavramın ilişkisi şöyledir: meslek standardı mesleği tanımlar; ulusal yeterlilik, o standarda göre ölçme ve değerlendirmenin nasıl yapılacağını belirler; mesleki yeterlilik belgesi ise sınavda başarılı olan kişiye verilir. Bir işin belgeli çalışan zorunluluğuna tabi olup olmadığı, o meslek için yayımlanmış yeterliliğin ve ilgili tebliğlerin birlikte okunmasıyla anlaşılır. Zincirin bir halkasını atlayarak yapılan değerlendirme yanlış sonuç verir.
Belgesiz Çalıştırmanın İşveren Açısından Sonucu
Tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde belge zorunluluğuna aykırı çalıştırma, idari para cezası riskini doğurur. Ancak asıl ağır sonuç, bir iş kazası meydana geldiğinde ortaya çıkar: çalışanın işin gerektirdiği yeterliliğe sahip olmadığının belgelenmesi, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki yükümlülüklerin ihlali yönünde güçlü bir karine oluşturur ve kusur değerlendirmesini doğrudan etkiler. İşverenin bu riski yönetmek için yapması gerekenler:
- Çalışan bazında hangi işin hangi yeterliliği gerektirdiğinin listelenmesi.
- Belgelerin geçerlilik sürelerinin takip edilmesi ve yenileme takvimi kurulması.
- Belge kapsamı ile fiilen yaptırılan işin örtüşmesinin kontrolü.
- Alt işveren çalışanları bakımından da aynı denetimin yapılması.
Sınav Sonucuna ve Belge İşlemlerine İtiraz
Yeterlilik sınavında başarısız sayılan adayın önünde idari bir itiraz süreci vardır. İtirazın etkili olabilmesi için soyut bir memnuniyetsizlik beyanı yerine, hangi yeterlilik biriminde hangi performans ölçütünün nasıl değerlendirildiğine odaklanması gerekir. Bu nedenle sınav öncesinde ilgili ulusal yeterlilik metninin okunması ve ölçütlerin bilinmesi, itiraz aşamasında belirleyici olur. Belgelendirme kuruluşunun kararına karşı yapılacak başvurunun süresi ve mercii, kararın bildirim yazısında yer alır; bu bilgi mutlaka kayıt altına alınmalıdır.
Standart Metnine Karşı Hukuki Yol
Meslek standardı ve yeterlilik metinleri düzenleyici işlem niteliğinde olduğundan, doğrudan iptal davasına konu edilebilir. Ancak yayımlanmasının üzerinden uzun süre geçmiş bir düzenleme bakımından, dava süresi çoğu zaman geçmiş olur. Bu durumda kullanılabilecek yol, düzenlemeye dayanılarak yapılan bireysel işleme karşı dava açarken düzenlemenin hukuka aykırılığını da ileri sürmektir; idari yargıda düzenleyici işlemin uygulama işlemiyle birlikte dava edilebilmesi bu ihtiyacı karşılar.
Uygulamada Sık Yapılan Hatalar
- Belgenin geçerlilik süresinin dolduğunun fark edilmemesi ve gözetim aşamasının kaçırılması.
- Farklı bir seviyedeki belgenin, üst seviye iş için yeterli sanılması.
- Sınav itirazının süresi içinde ve yazılı olarak yapılmaması.
- Belgelerin özlük dosyasında saklanmaması, denetimde ibraz edilememesi.
Bu metin genel bilgilendirme sunar. Belge zorunluluğunun kapsamı meslek ve tehlike sınıfına göre değiştiğinden, işletmenizin durumu ya da kişisel belgelendirme süreciniz için ilgili yeterlilik metni ve size yapılan bildirimler üzerinden ayrı bir değerlendirme yapılması gerekir.