2872 sayılı Çevre Kanunu'nun 20. maddesinin birinci fıkrasının (k) bendi, gemilerden kaynaklanan kirlilik başta olmak üzere belirli deşarj fiilleri bakımından özel bir ceza rejimi öngörür. 2021/62 sayılı tebliğ, bu bent kapsamında uygulanacak ceza tutarlarını gösterir. Bu cezaların ayırt edici yanı, tutarların geminin tonajına göre kademelendirilmesi ve muhatabın belirlenmesinde donatan, işleten ve kaptan arasındaki ilişkinin öne çıkmasıdır.
Cezanın Muhatabı Kim?
Deşarj fiilinde ceza, çoğu zaman gemi sahibi veya işleteni ile kaptan bakımından ayrı ayrı değerlendirilir. Kiralanmış gemilerde, kira sözleşmesinin türü sorumluluğun dağılımını etkiler. Ceza kararına itiraz edilirken, işletme yetkisinin fiilen kimde olduğu sözleşme ve gemi belgeleriyle ortaya konmalıdır; yalnızca sicil kaydına dayanan tespitler eksik kalabilir.
Tespit Yöntemine İtiraz
- Deşarjın kaynağı olarak gösterilen gemi ile fiilin gerçekleştiği saat arasındaki uyum
- Alınan deniz suyu numunesi ile gemiden alınan numunenin karşılaştırma raporu
- Uzaktan algılama veya görüntüye dayalı tespitlerde çözünürlük ve zaman damgası
- Numunenin alınması, saklanması ve laboratuvara ulaştırılması zincirindeki kayıtlar
Bu başlıklardan herhangi birinde kopukluk bulunması, kirliliğin ilgili gemiden kaynaklandığı yönündeki tespiti tartışmalı hale getirir.
Ceza Tutarının Denetimi
Tonaja bağlı kademelerde, geminin gros tonajının doğru esas alınıp alınmadığı hesap denetiminin ilk adımıdır. Ayrıca kirliliğin niteliğine göre uygulanan katsayı ve fiilin tekrarına bağlı artırım, kararda ayrı ayrı gösterilmelidir. Gerekçesiz biçimde üst sınırdan ceza uygulanması, ölçülülük yönünden itiraza açıktır.
Geminin Bağlanması ve Teminat
- Ceza kesildiğinde geminin seferden alıkonulması söz konusu olabilir; bu ticari zararı hızla büyütür.
- Teminat gösterilerek alıkoymanın kaldırılması imkânı değerlendirilmelidir.
- Teminatın türü ve tutarı, itiraz süreci sonunda iadesi bakımından önem taşır.
- İtiraz başvurusu, alıkoyma işlemi ayrı bir işlem olarak da hedef alınacak biçimde kurgulanmalıdır.
Süre Baskısı
Deniz kirliliği cezalarında hem başvuru süresi kısa hem de gemi hareket halinde olduğu için delil toplama imkânı hızla daralır. Tespit anında gemi jurnali, atık kayıt defteri ve makine dairesi kayıtlarının fotoğraflanarak muhafaza edilmesi, sonraki savunmanın temelini oluşturur.
Bu açıklamalar genel bilgi amaçlıdır; somut olayda gemi belgeleri, tutanak ve analiz raporları incelenmeden değerlendirme yapılması uygun olmaz.