İstanbul Atlas Üniversitesi Beyin Araştırmaları ve Yapay Zekâ Uygulama ve Araştırma Merkezi Yönetmeliği, merkezin kuruluş amacını, organlarını ve faaliyet alanlarını düzenler. Bu tür merkezlerin hukuki açıdan öne çıkan yönü, yürütülen çalışmaların çoğunlukla sağlık verisi ve insan katılımcı içermesi, dolayısıyla yönetmelik hükümlerinin tek başına yeterli olmamasıdır.
Merkezin Organları ve Karar Süreci
Müdür, yönetim kurulu ve danışma kurulu gibi organların görev dağılımı yönetmelikle belirlenir. Araştırma projelerinin onaylanması, dış kurumlarla iş birliği protokolleri ve kaynak kullanımı bu organların yetkisindedir. Projeye başlamadan önce, ilgili kararın yetkili organca ve usulüne uygun biçimde alınmış olması, sonradan doğabilecek uyuşmazlıklarda araştırmacıyı koruyan ilk halkadır.
Kişisel Verilerin Korunması Boyutu
Beyin görüntüleme ve nörolojik ölçüm verileri, 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu bakımından özel nitelikli kişisel veri kapsamına girebilir. Bu durumda işleme faaliyeti daha ağır koşullara tabidir. Uygulamada dikkat edilmesi gerekenler:
- Aydınlatma yükümlülüğünün, veri toplanmadan önce yerine getirilmesi
- Açık rızanın belirli bir konuya ilişkin, bilgilendirmeye dayalı ve özgür iradeyle verilmesi
- Anonimleştirme ile takma adlandırma arasındaki farkın doğru kurulması
- Veri güvenliği tedbirlerinin ve erişim yetkilerinin yazılı olarak tanımlanması
- Veri saklama sürelerinin ve imha politikasının önceden belirlenmesi
Genel Rızanın Yetersizliği
Sık rastlanan bir hata, katılımcıdan alınan tek bir genel onam metniyle her türlü ileri araştırmanın kapsandığının varsayılmasıdır. Verinin toplanma amacının dışında, örneğin bir yapay zekâ modelinin eğitiminde kullanılması, çoğunlukla ayrı bir hukuki dayanak gerektirir. Bu ayrım kurulmadan yürütülen çalışmalar, yayın aşamasında veya sonradan yapılan denetimde ciddi sorun doğurur.
Etik Kurul Onayı ve Sıralama
İnsan katılımcıyla yapılan araştırmalarda etik kurul onayı, veri toplamaya başlamadan önce alınmalıdır. Geriye dönük onay talepleri kural olarak kabul görmez ve toplanan veri kullanılamaz hâle gelebilir. Fikrî hak boyutunda ise, üretilen algoritma ve veri kümeleri üzerindeki hakların merkez, araştırmacı ve varsa destekleyen kurum arasında nasıl paylaşılacağı, protokolde açıkça yazılmalıdır.
Proje Öncesi Kontrol
- Yönetim kurulu onay kararını dosyaya ekleyin.
- Etik kurul başvurusunu veri toplama takviminden önce tamamlayın.
- Aydınlatma metni ve açık rıza formunu amaç bazında ayrıştırın.
- İş birliği protokolünde veri paylaşımı ve fikrî hak maddelerini netleştirin.
Bu açıklamalar genel bilgilendirme amacı taşır. Sağlık verisi ve yapay zekâ çalışmaları hem KVKK hem de araştırma mevzuatıyla iç içe olduğundan, projeye başlamadan önce kurumsal hukuk desteği alınması yerinde olacaktır.