Üniversite bünyesinde kurulan yapay zekâ uygulama ve araştırma merkezleri, klasik araştırma merkezlerinden farklı bir risk profili taşır. Bu merkezlerde üretilen çıktı çoğu zaman bir model, bir veri kümesi veya bir yazılımdır; dolayısıyla hem veri koruma hem de fikri mülkiyet boyutu aynı anda gündeme gelir. Merkez yönetmeliği organ yapısını kurarken bu iki başlığı ayrıntılı düzenlemeyebilir; boşluk, protokol ve proje sözleşmeleriyle doldurulmalıdır.
Eğitim Verisinin Hukuki Kaynağı
Model eğitiminde kullanılan verinin nereden geldiği, sonradan sorulan ilk sorudur. Pratikte üç kaynak ayrılmalıdır:
- Kurum içi verilerden türetilen, kişisel veri içermeyen veya anonimleştirilmiş setler
- Üçüncü kişilerden protokolle alınan ve kullanım amacı sözleşmeyle sınırlanmış setler
- İnternetten toplanan, telif ve kullanım koşulları belirsiz içerikler
Üçüncü kategori en yüksek riski taşır. Kişisel veri içeriyorsa 6698 sayılı Kanun, telifli içerik barındırıyorsa 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu devreye girer. Merkezin, hangi veri setinin hangi hukuki dayanakla kullanıldığını gösteren bir envanter tutması, sonraki tartışmaları büyük ölçüde kapatır.
Çıktı Üzerindeki Hak Kime Ait?
Merkez bünyesinde geliştirilen yazılım ve modellerde hak sahipliği, çalışanın kurumla ilişkisi, projenin finansman kaynağı ve varsa proje sözleşmesindeki hükümlere göre belirlenir. Yazılımın eser niteliği 5846 sayılı Kanun kapsamında değerlendirilir. Dış finansmanlı projelerde fon veren kuruluşun hak talepleriyle üniversitenin talepleri çakışabilir. Bu nedenle projeye başlanmadan önce, çıktının kime ait olacağı ve yayın hakkının nasıl kullanılacağı yazılı olarak belirlenmelidir.
Merkez Kararlarının İdari Niteliği
Merkez yönetim kurulunun proje kabulü, kaynak tahsisi veya ortaklıktan çıkarma gibi kararları, üniversite tüzel kişiliği adına alınan işlemlerdir. Menfaati etkilenen araştırmacı, bu kararlara karşı idari başvuru ve ardından 2577 sayılı Kanun kapsamında dava yolunu kullanabilir. Burada dikkat edilmesi gereken, kararın hangi organca alındığının ve yönetmelikte o organa böyle bir yetki verilip verilmediğinin baştan tespit edilmesidir.
Uygulama İçin Kontrol Başlıkları
- Her veri seti için kaynak, izin belgesi ve kullanım sınırını gösteren kayıt tutun.
- Kişisel veri içeren setlerde anonimleştirme yöntemini ve geri döndürülemezliğini belgeleyin.
- Proje sözleşmelerine hak sahipliği ve yayın hakkı maddesi ekleyin.
- Dış kurumla paylaşılan model ve verilerde amaç sınırlamasını yazılı tutun.
- Merkez kararlarını, dayandığı yönetmelik maddesiyle birlikte tutanağa geçirin.
Bu metin, yapay zekâ araştırma merkezlerinde tipik olarak karşılaşılan hukuki başlıkları genel düzeyde anlatır. Veri kaynağı, finansman yapısı ve proje ortaklıkları her merkezde farklılaştığından, somut bir proje öncesinde ayrıca hukuki inceleme yapılması önerilir.